Uşaq yaş dövrünün psixologiyası

Uşaq yaş dövrünün psixologiyası və bu yaş dövrünün davranış normalarına  düzgün yanaşma tərzi. Valideyn – uşaq münasibətlərinin düzgün təşkil olunma qanunauyğunluqları.

Uşaq psixologiyasının öyrənilməsi  olduqca vacib bir məsələdir. Hətta  indiki  zaman üçün artıq bu bir təlabatdır. Uşaq ana bətnində formalaşdığı andan bəri psixoloji olaraq daima fərqli situasiyalara məruz qalır. Ananın yaşantısı, keçirdiyi  hiss və həyəcanlar, olduğu stress vəziyyəti  və ya  tam əks bir vəziyyət ananın xoşbəxt olması, sevinci, rahatlığı  və.s  kimi  proseslər  artıq uşağın psixoloji  olaraq inkişafının təməlini qoymuş olur. Digər tərəfdən uşağın dünyaya  gəlməsi ilə psixoloji inkişafın başqa bir tərəfi meydana çıxır. Bu artıq  uşağın doğulduğu andan etibarən ailədən və kənar şəxslərdən aldığı psixi təsirlərdən ibarətdir. Bu baxımdan mövzunu dərindən incələyək. İlk öncə qeyd edək ki, pis valideyn və eyni zamanda pis uşaq da yoxdur. Sadecə uşaq yetişdirmək mövzusunda keçmiş təcrübələrə əsaslanıb, bugünkü zamanın tələbini unudan, yanlış mövqelərə tutunan  və  bunun nəticəsində ən çox sevdiyi varlıq olan uşağında psixoloji olaraq xəsərlərə səbəb olan valideynlərimiz var təəssüf  ki.

Bəs bugünki  təcrübə  valideyn- uşaq münasibətlərinin və uşaq psixologiyasının necə təşkil olunmasından yanadır? Valideynlərin bu baxımdan hansı addımlarının atılması normal uşaq psixologiyasını formalaşdırar?

Valideyn olaraq aşağıda göstərəcəyimiz münasibət tiplərinin tətbiqi uşaqların düzgün psixi inkişafı üçün olduqca vacibdir.

Bu baxımdan ilk qeyd edəcəyimiz münasibət tipi örnək olmaqdır. Bunu belə açıqlayaq: əgər valideyn  telefonu əlindən düşürmürsə, kompüterdən başını qaldırmırsa, belə vəziyyətdə uşağını dinlədiyini zənn edir  və uşaqla bu şəkildə oyun oynayırsa əlbəttə ki, bu uşaq üçün çox yanlış davranış tərzi olacaq. Digər günlər ərzində valideyn eyni hərəkəti uşaqda görürsə bu zaman ondan şikayətlənməyə başlayır. Uşaqdan telefonu güclə almağa çalışır ki, bu da gələcəkdə uşağın aqressiyalı formalaşmasına səbəb olur. Bu baxımdan uşağa düzgün şəkildə örnək olmaq  çox vacib davranış tərzidir.

İkinci qeyd edəcəyimiz münasibət tipi uşağa şəxsiyyət kimi yanaşılması və ona seçim haqqının tanınmasıdır. İlk öncə hər bir valideyn uşağın bir şəxsiyyət olduğunu qəbul etməli və uşağa şəxsiyyət kimi yanaşmalıdır ki, uşaq da  önəmli olduğunu, fikirlərinin dinlənildiyini və qiymətli olduğunu hiss etsin. Bu tərz bir münasibət uşağın cəmiyyətdə öz mövqeyini asanlıqla qazanmasına, bu mövqeyini qorumasına, eyni zamanda insanlarla keyfiyyətli, rahat ünsiyyət qurmasına doğru atılan vacib bir addımdır. Bunun üçün nə etməliyik?

Uşağa seçim haqqını tanımaq. Məsələn: “Bu gün geyinəcəyin paltara birlikdə qərar verəkmi ? ” deməklə uşağa: “geyinəcəyin paltarını özün seçə bilərsən” siqnalını ötürmüş oluruq. Digər bir misal: tutaq ki, mağazaya getmisiniz  və uşağınıza qida almalısınız. Bu zaman uşaq ziyanlı olacaq qidanı istəyir. Siz məsləhət bildiyiniz iki  seçimi  götürə bilər  və “bunlardan hansını alaq” deyə uşağın fikrini öyrənə bilərsiniz. Bu zaman həm bütün mağazanı onun ixtiyarına  buraxıb, həddindən artıq sərbəstlik  verməmiş olursunuz,  həm də ona seçim haqqını verirsiniz. Bu yanaşmaya aid çoxlu misallar gətirmək olar. Belə şəkildə  həm uşağın fikirlərini öyrənmiş oluruq, həm də ona seçim haqqı  verərək qərarlarını özünün almasına imkan yaradırıq. Sübut olunub ki, qərarlarını özü alan şəxs daha məsuliyyətli  olur. Doğru qərar üçün hər cəhətdən hərşeyi ölçüb-biçir. Çünki səhv edəcəyi təqdirdə günahlandıracağı  kimsə olmur. Buna görə də uşaqlara  şəxsiyyət kimi yanaşılma və seçim haqqını tanımaq sağlam cəmiyyət üçün olduqca önəmlidir.

Üçüncü  qeyd edəcəyimiz münasibət tipi oyun  və keyfiyyətli zaman keçirmək, keyfiyyətli ünsiyyət qurmaqdır. Tv, tablet, internet, ağıllı telefonlar v.s  çox  güclü bir şəkildə uşağın gününün  əksər hissəsini işğal edir. Bunları uşağın əlindən aldıqda  bir şeyə diqqət yetirməliyik ki,  həmin məşğuliyyətləri  uşağın maraq dairəsində olan  oyunlarla  əvəz edə bilək  və bu baxımdan da uşaq psixoloji travma almasın. Yadda saxlamaq lazımdır ki, uşaqlar oyunlarla böyüyür, inkişaf edir və həmin oyunlar sayəsində onlarda müəyyən hadisələr haqqında  düşüncə  formalaşır. Bu oyunlara  valideynlərin  qoşulması uşaqlar üçün əhəmiyyətli bir addımdır. Bütün bunlarla bərabər uşağı internet aləmindən tam uzaqlaşdırmaq da olmaz. Bildiyimiz kimi əsrimiz kompüter əsridir və uşaq bunları da bilməlidir.

Dördüncü qeyd edəcəyimiz münasibət tipi uşaqlara verdiyimiz  internet resurslarına nəzarət etmək və bu baxımdan onlara rəhbərlik etməkdir. Artıq dünyanın irəliləmiş ölkələrində bu baxımdan fərqli yol izlənilir. Belə ki, uşaqlara internetin, kompüterin qadağan olunması yerinə həmin platformlardan düzgün istifadə üçün proqramlar öyrədilir. Bu baxımdan uşaqların inkişafı təmin olunur. Bunun ölkəmizə tətbiqi olduqca müsbət nəticələrə yol aça bilər və belə bir sistemin tətbiqi üçün şərait yaradılması kompüter əsri üçün çox  vacibdir.

Beləliklə biz uşaqların düzgün psixi inkişafı üçün nə kimi addımlar ata biləcəyimizi öyrəndik.  Bəs bu psixi  inkişafın zədələnməməsi üçün necə davranış normaları göstərməliyik  bunu bilirik mi?

Hansı faktorlar uşaqlarda normal psixi inkişafa mənfi təsir göstərir?  Bu baxımdan necə davranmamağın yolunu  öyrənək.

 Uşağı digər uşaqlarla müqayisə etmək. Çox zaman ailələr uşaqlarını digər uşaqlarla müqayisə etməyə meyilli olurlar. Bu davranış uşaq psixologiyasına  mənfi təsir göstərən  bir davranışdır. Belə münasibət zamanla  uşağın özünü dəyərsiz  və önəmsiz  hiss etməsinə səbəb olur.  Uşağın güvən duyğusuna  zədələyici  təsir göstərdiyi  kimi də, onda narahatlığın, stressin  artmasına gətirib çıxarır  və  uşaq özünü yetərsiz hiss ettiyi üçün,  çox zaman müqayisə edildiyi uşaqla yarışmağa belə  çalışmır.  Çünki onu özündən dəyərli  hesab edir  və bu sahədə  “mən bacarmaram”  düşüncəsini  ağlına  yeridir. Bu tərzdə yetiştirilən uşağın  gələcəkdə özgüvən problemi yaşaması qaçılmazdır.

Uşağın bir dediyinin iki edilməməsi. Bəzi ailələrdə qanun, disiplin yoxdur  və uşağın hər dediyini  edirlər. Bunun nəticəsində  uşaq özünü o ailədə, nə qədər kobud səslənsə də, hər dediyi edilən bir ağa kimi sayaraq,  “Mən” mərkəzli davranışlar  sərgiləməyə başlayır. Bu şərait  altın da,  uşağın məsuliyyət  duyğusu azalır və zaman içində  ona məsuliyyətli  olmaq çətin gəlir. Çünki  hər dediyi şey edilmişdir. Eyni zamanda paylaşmağı  bilmədikləri  üçün həmin uşaqların dost  çevrəsi qazanması da  olduqca  çətin olur. Hər istədiyi edilən uşaq özünə  yaşam məqsədi qoymaz  və hər zaman doyumsuzluq  yaşayar. Özünə qanun tələb edilmədiyi yerdən  gəldiyi  üçün də, qanunlara əməl etmək ona çətin gələr və  bu  baxımdan hər zaman  problem yaşayar.

Uşağın kənar şəxslərin yanında, həmçinin təklikdə  təhqir edilməsi və şəxsiyyətinin alçaldılması. Bu bir valideynin uşağına edə biləcəyi ən böyük  pislikdir  deyərdim. Bu baxımdan qeyd edək ki, uşaq beyninin düşüncə  tərzi inkişaf  dərəcəsinə görə yetişkin  insan beyninin  düşüncə  tərzindən  əlbətdə ki, tam təşəkkül  tapmamasına görə fərqlənir. Belə olan halda bizim indiki düşüncə tərzimizə  görə uşaq yaşına və həmin dövrədə uşaqlara  alçaldıcı  yanaşmamız  düzgün deyildir.  Uşağın  hər hansısa  hərəkətinə  görə pis davranışa, təhqirə  məruz qalması  və bunun  xüsusilə  də cəmiyyət  arasında edilməsi  yol verilməz bir haldır. Biz  belə davranışımızla  uşaqda  qorxu,  stress,  cəmiyyət  arasında utancaqlıq,  fikrini düzgün ifadə edə bilməmək  və digər fərqli komplekslər  yaratmış oluruq.

Uşağa söz verib,  bu sözün tutulmaması.  Əvvəldə  də,  qeyd etdiyimiz kimi uşaqlar hər bir davranış normalarında valideynlərini  örnək alırlar. Belə ki,  əgər valideyn  uşağa söz verib,  bu sözünün üstündə durmursa  və ya  uşağı  həmin anda çox  kobud  səslənsə də, işi olduğu  üçün  yola verirsə  bu zaman uşaqda  “ hər verilən söz tutulmaya  bilər və bu barədə yalan normaldır” kimi düşüncə tərzi formalaşır və biz bu davranışımızla  uşaq beynində  inamsızlığın  və yalanın  təməlini qoymuş oluruq.

Uşağın suallarına cavab verməmək. Düşünün  ki, heç bilmədiyiniz bir ölkəyə düşmüsünüz  və bələdçi  ilə  gəzirsiniz. Təbii ki, bilmədiyiniz  bir şey haqqında bələdçidən  məlumat  alarsınız. Uşaqları da eyni şəkildə düşünüb, onlar üçün hər şeyin  yeni  olduğunu  dərk  etməli  və  onlara  bu  barədə  bələdçilik, rəhbərlik etməliyik. Onların sualları çox ola bilər, amma  onlara  qarşı səbrlə yanaşmaq, suallarını cavablamaq  və  bu barədə onları tətmin etmək lazımdır.

Uşaqlara  zaman ayırmamaq.  Günümüzdə  hər iki valideynin  çətin şərtlər altında çalışması,  zamanın  məhdudluğu   və  bir  sıra  təsirlər uşaqlara  zaman ayırmağın önünə keçir.  Bəzən   valideynlər  gün  içində  “dərslərini oxudunmu?” ,  “yeməyini  yedinmi?”,  “ dişlərini fırçaladınmı?”  və.s  kimi sözlərlə uşaqları ilə maraqlandığını düşünürlər.  Amma bu sadecə uşağın  ettikləri  ilə maraqlanmaqdır. Gün daxilində az da olsa uşağa zaman ayırıb, gününün necə keçdiyini, necə hiss ettiyini  soruşmaq  olduqca  önəmlidir. Bu uşağın şüuraltına  “ mənim üçün dəyərlisən  və zamanımın  məhdudluğunda  belə sənə zaman ayırmaq mənim üçün önəmlidir ” mesajinı veririk  və bu davranış uşağın özgüvəninin formalaşmasında  çox  önəmli bir davranışdır.

Beləcə  biz  bu yazıda  uşaq psixologiyasında  valideyn- uşaq münasibətlərinin önəmini öyrənib  və  bu  baxımdan  düzgün  davranış normaları ilə yaxından tanış olmuş  olduq. Unutmayaq ki, uşaq psixologiyası çox həssasdır. Buna görə də, valideynlər  uşaqlarına səbrlə yanaşıb, onları dinləməli, anlamalı və onlara düzgün nümunə olmalıdırlar. Hər bir uşaq gələcəyin bir ailə üzvüdür və onlara nə veririksə eynisini cəmiyyətə və gələcəkdə qurduğu ailəyə ötürür.Bu baxımdan anlayış və insani münasibət ən qiymətli mirasdır.Sağlıqla qalın. Sağlam həyatlar.

Psixoloq: Rzazadə Səbinə.

Həmçinin bax Yeniyetməlik yaş dövrünün psixoloji xarakteristikası və xüsusiyyətləri.

https://tehsilim.org/qebul-imtahanlarinin-qrafiki/