Sosiometriya

Sosiometriya sosiologiyada, sosial psixologiyada və əlaqəli sahələrdə istifadə olunan kəmiyyət (ədədi) tədqiqat metodudur. Sosial münasibətləri müəyyən bir qrup daxilində ölçmək, həm fərdi, həm də ümumi məlumatları qiymətləndirmək məqsədi daşıyır. Sosiometriya kəmiyyət ölçmə metodlarının müəyyən qrupların və sosial strukturların özündə tətbiq olunmasına kömək edir və həm qrup səviyyəsində, həm də üzvlərinin hər birinin bacarıqlarını, qarşılıqlı təsirlərini və zehni rifahını anlamağımıza kömək edir.
Bu üsul psixoloq və terapevt Jacob Levy Moreno tərəfindən hazırlanmışdır. Sosiometriya yarandığı gündən bəri müxtəlif qrupların, məsələn akademik, təhsil, əmək və ya idman sahələrindəki komponentlər arasındakı qarşılıqlı əlaqəni qiymətləndirərkən  çox dəyərli bir vasitə olmuşdur. Qeyd etdiyimiz kimi sosiometriya, 20-ci əsrin əvvəllərində Jacob Levy Morenonun yaşadığı ABŞ-da yaranmışdır. Bu yeni konsepsiya, həm az üzvlü qruplarda, həm də daha mürəkkəb və ölçülü sosial kontekstlərdə qrup və sosial qarşılıqlı təsir dinamikasını öyrənmək, diaqnoz qoymaq və proqnozlaşdırmaq qabiliyyətinə malik bir üsul olan sosiometriyanı bir metod halına gətirdi. Vyana psixiatrı və Ziqmund Freydin tələbəsi, ölkəsində bir qaçqın koloniyası təşkilatında əməkdaşlıq edərkən sosiometrik araşdırma ilə ilk əlaqəsini qurdu. Beləliklə, Moreno insan qruplarında ortaya çıxan fərqli problemləri bildiyindən, bu qrupları və üzvlərini sosiometrik planlaşdırma yolu ilə təşkil etməyə çalışdı.
1925-ci ildən başlayaraq Jacob Levy Moreno Nyu-Yorka köçdü və bu çərçivədə sosiometrik metod üçün möhkəm bir nəzəri əsas hazırladı. Yaşadığı şəhərdəki Sing-Sing Həbsxanasında üsulunu geniş miqyasda sınadı. Bu test sizə müəyyən bir fiziki kontekst daxilində fərqli qruplar arasındakı şəxsi münasibətləri təsir edən çoxsaylı dəyişənlər haqqında daha ətraflı məlumat verəcəkdir.
Toplanan məlumatları istifadə edərək və daha böyük təcrübəsindən istifadə edərək metodu incələşdirdi və daha böyük bir qrup kontekstində fərdlər arasındakı yaxşı və ya pis münasibətləri öyrənməyə imkan verən diaqramlar kimi bir əyani formalı sosioqramların daha cilalanmış bir versiyasını hazırladı.
O andan etibarən Moreno sosioqrammalarını Amerika akademik və elmi ictimaiyyətinə tanıtdıracaqdı. Metodologiyası çox müsbət qiymətləndirildi və kəmiyyət və psixososial analizlərə başlayarkən ən çox istifadə olunan və təsirli vasitələrdən biri oldu. İlk eskizindən beş il sonra, 1930-cu illərdə, Jacob Levy Moreno, sosiometriyanın təməlini qoymağı bitirəcək şəxsiyyətlərarası münasibətlərə dair bir əsər nəşr etdi. Morenonun yaratdığı metodologiya elə bir andan bəri inkişaf edir və bir çox kontekstdə və layihələrdə tətbiq olunur. Əslində,  1936-cı ildən özünün xüsusi bir akademik jurnalı var idi. Bundan əlavə, Nyu-Yorkdakı Sosiometriya İnstitutu, daha sonra Jacob Levy’nin şərəfinə Moreno İnstitutu adlandırılacaqdı. Sosiometriya fərqli məqsədlər güdür və fərqli məqsədlərə malikdir. Jacob Levy Morenonun özünə görə, sosiometriyanın əsas məqsədləri bunlardır:
1.Bir insanın bir qrup insanda oyandırdığı simpatiya səviyyəsini qiymətləndirin.
Bunun belə olmasının səbəblərini araşdırın. Eyni qrupun müxtəlif komponentləri arasındakı birləşmə dərəcəsini təhlil edin. Rədd edilmiş insanları aşkarlayın.
Sosiometriyanın məqsədlərindən biri, qrupun digər komponentləri tərəfindən daha çox rədd cavabı alan şəxsləri aşkarlamaq və təsnif etməkdir. Eynilə, əks hallarla da məşğul olur: qalanları tərəfindən ən çox qiymətləndirilən şəxsləri müəyyənləşdirmək və təsnif etmək.
Bu şəkildə məqsəd, sosial bacarıqlarını inkişaf etdirmək və digərləri ilə ünsiyyət və əlaqələrini gücləndirmək üçün birincilərlə işləmək, ən yüksək qiymətləndirilənlərlə liderlik qabiliyyətlərini artırmaqdır.
2. Təcrid olunmuş insanları aşkarlayın.
Sosiometriyanın başqa bir məqsədi də budur; qrupdan təcrid olunmuş və ya təcrid olunmuş sayılan insanları aşkar edin. Bu necə ölçülür? Qrup daxilindəki dinamikada və münasibətlərdə müsbət və ya mənfi təsir yaratmayan fərdlərə əsasən.
3. Qrupun dinamikasını təhlil edin.
Qrupun dinamikasını araşdırdıqdan sonra, bizə görə biləcəyi bir fürsəti, necə reaksiya verəcəyini və müəyyən dəyişikliklərə uyğunlaşıb uyğunlaşmayacağını söyləyir. Yeni şəxslərin daxil edilməsi və ya başqalarının getməsi kimi.
Bu üç hədəfi bu metoddan istifadə edərək ən çox təhlil olunan iki qrup olan təhsil və peşə kontekstində sosiometriya ilə tapmaq mümkündür.
Sosiometrik metod necə işləyir?
Jacob Levy Morenonun inkişaf etdirdiyi sosyometrik metod təhsil kontekstində çox istifadə olunur. Həmkarlar arasındakı qarşılıqlı təsir, simpatiya / antipatiya və birləşmə səviyyəsinə dair daha çox məlumat və analiz elementlərinə sahib olmaq üçün istifadə olunur. Həm də bu üzvlərdən bir neçəsi arasında mövcud ola biləcək müəyyən müsbət nümunələri və ya fikir ayrılıqlarını və bu dinamikanın qrupa necə təsir etdiyini aşkar etməyə xidmət edir.
Sosiometriyanın əsas funksiyaları əsasən ikidir: birincisi, qrup daxilində şəxsi münasibətlərin müəyyənləşdirilməsi. Qeyd etmək lazımdır ki, sosiometriya nadir hallarda təhlükə altında olan dəyişənlərin yaxşı müəyyənləşdirilməsini təmin etmək üçün böyük qrupların tədqiqatına müraciət edir. Qrup daxilindəki davranış nümunələri aşkar edildikdən sonra metod sosiometrik test vasitəsilə tətbiq olunur.
Sosiometrik test analizdən keçmiş hər bir qrup üzvünün doldurması lazım olan bir anketdir. İştirakçılardan ödün vermədən və ya təzyiq göstərmədən tətbiq olunmalıdır. Test müxtəlif ssenarilər təklif edir və iştirakçıya hansı digər üzvlərlə bir alt qrup qurmağı üstün tutacaqlarını və səbəblərini seçmək azadlığını verir. Bu şəkildə və hər bir üzvün cavabları vasitəsi ilə qrupdaxili dinamikanı və hər bir iştirakçının digər şəxsləri az və ya çox qiymətləndirməsinin səbəblərini bilmək mümkündür.
Nəhayət, metod proqnoz vermək üçün istifadə olunur. Yəni, iştirakçılar arasındakı gərginliyi aradan qaldırmaq üçün ən uyğun və təsirli dinamikləri əvvəlcədən nəzərdən keçirməyə və əvvəllər aşkar edilmiş yaxşı dinamikanı stimullaşdırmağa kömək edə bilər.

YAZAR: Nərmin Qasımlı

Həmçinin bax: Vyana konqresindən sonra İtaliyada siyasi durum və İspaniya inqilabı

Həmçinin bax: https://tehsilim.org/heyder-eliyevin-98-ci-ildonumune-hesr-olunan-tehsil-kuboku-kecirilecek/

Həmçinin bax: https://turaz.org/aztu-nun-dunyaca-meshur-yeni-prorektoru-kollektive-teqdim-olundu/