Siyasi ideologiyalar: Ənənəvi mühafizəkarlıq

Mühafizəkarlıq, ümumiyyətlə bəzi reallığı qorumaq və ya qorumaq istəyi kimi düşünülən bir ideologiyadır.  Liberalizm kimi, mühafizəkar ideologiya da mürəkkəb və çox ölçülüdür. Mühafizəkarlığın vahid bir forması yoxdur.  Həqiqətən, biz artıq bir növ mühafizəkarlıq-klassik liberal mühafizəkarlığı müzakirə etmişik. BAX: Siyasi ideologiyalar: Liberalizm- Klassik liberalizm

Klassik liberal mühafizəkarlar kiçik hökuməti və inkişaf edən kapitalizmi müdafiə edirlər. Ancaq ikinci bir mühafizəkar qrup fikirlərini Edmund Burkun on səkkizinci əsr təlimlərindən götürür.  Bu Burkun mühafizəkarlarına ənənəvi mühafizəkarlar deyilir və ideologiyaları klassik liberal mühafizəkarlardan fərqli dərəcədə fərqlənir.

Ənənəvi Mühafizəkarlıq:
İrland filosofu Edmund Burk (1729-1797) həm alim, həm dəİngiltərə parlamentinin üzvü idi.  Hər iki qabiliyyətdə də liberalizmin səhvləri kimi gördüklərinə qarşı çıxırdı.  Ən məşhur əsəri “İnqilabdakı Yansımalar”dır.

Fransız İnqilabından ənənəni, nüfuzu və əxlaqı qorumağın vacibliyini şərh etmək üçün istifadə etdi. Ənənəvi dəyərlərin qorunması Burk mühafizəkarlar üçün çox vacibdir. Həqiqətən, görəcəyimiz kimi, bu onların mühafizəkarlığının hərəkət verici qüvvəsidir. Burk siyasi ideologiya müzakirəsinə insan mahiyyətinin tənqidi təhlili ilə başlayır.  İki məqamı vurğulayır.

Əvvəlcə Burk insan təbiətini müdafiə edir. Bu rasional aliliyi ilə xarakterizə olunmur.  Fərdlərin düşünmə qabiliyyəti olsa da, Burka görə, qabiliyyət olduqca məhduddur.  Əksər insanlar aydın düşünmürlər.  Burk, tarixə baxarkən insanların tez-tez irrasional, emosional və gözlənilməz olduqlarını görür.  Fərdlər, şübhəsiz ki, Luk və klassik liberallar tərəfindən verilən mühakimə qabiliyyətinə sahib deyillər.  Bir sözlə, Burk izah edir ki, fərdlər öz həyatlarını problemsiz bir şəkildə idarəetmək üçün səbəblərindən istifadə etmək iqtidarında deyillər.

İkincisi, insanlar yalnız liberalların inandıqlarından daha az rasional deyil, həm də Burka görə təbii olaraq qeyri-bərabərdirlər.  Burk, təbii istedadlardakı fərqlərin insanları fərqli qabiliyyət səviyyələrinə ayırdığını iddia edir.  Xatırladaq ki, klassik liberallar heç vaxt insanların bütün qabiliyyətlərinə görə bərabər olduqlarını bildirməsələr də, insanların təbii olaraq həyat, azadlıq və mülkiyyət hüquqlarına sahib olmaq baxımından bərabər olduqları anlayışının tərəfdarı idilər.  Burk kimi ənənəvi mühafizəkarlar fərqli bir məqamı vurğulamağa çalışırlar, yəni insanların təbii olaraq siyasi qabiliyyətlərinə görə fərqlənirlər.  Bəzi fərdlər başqalarına nisbətən daha çox hökm verməyə qadirdir.  Bəzi şəxslər siyasi qərar qəbul etmək üçün digərlərindən daha yaxşı uyğun gəlir.  Beləliklə, cəmiyyət təbii olan fərdlər hökmü yerinə yetirdikdə ən yaxşı şəkildə qurulur.  Qanunlarda bərabərliyə çağırmaq və hökmdarların hamısının eyni (bərabər) qərar qəbul etmə səviyyəsinə qoyulmasını tələb etmək səhv olardı, üstəlik Burk klassik liberalizmin təbii hüquqlara vurğusunu rədd edir.

Burka görə klassik liberallar, hökumətin məqsədinin təbii hüquqların qorunması olduğunu iddia etdikləri zaman səhv edirlər.  Hüquqlara olan bu vurğu vətəndaşları qarışdırır. Burk iddia edir ki, insanlar təbii hüquqlara  sahib olduqlarını eşidir və haqları güc vədləri ilə səhv salmağa başlayırlar.  Burkun izah etdiyi kimi, kiməsə bir şeyin haqqı olduğunu söylənərsə, onu gözləməyə başlayır, tələb etməyə başlayır. Bu tələblər cəmiyyətə həddən artıq təzyiqlər göstərir, çünki insanlar təbii bir sahiblik haqqına sahib olduqları deyilənlərin hamısından istifadə etmək gücünü çağırırlar.  Beləliklə, Burk təbii hüquqların texniki olaraq mücərrəd, analitik bir mənada mövcud olmasına baxmayaraq, nə hökumət qərarlarının əsası olmalı, nə də siyasi çıxışlarda və platformalarda vurğulanmamalıdırlar.  Hökumətlər hüquqları vurğulayırsa, əhali arasında böyük gözləntilər yaradırlar.  Burka görə hökumət təbii hüquqları qorumaqdan daha çox insanın ehtiyaclarını ödəməlidir.  Burk, insanların nizam və nəzarət üçün təməl ehtiyaclarının olduğuna inanır.

Burk yazır ki, insanların sabitliyə, ictimai varlığı mənalı və ahəngdar göstərmələri üçün həyatlarında istiqamətləndirici bir istiqamətə ehtiyacları var. Burk bu anlayışların nəticələrini uzun müddət nəzərdən keçirir.  Misal üçün: O, oxucularına ağılın hədlərinin təsiri barədə düşünməyi tapşırır.  Səbəb varsa kövrəkdir, etibarsızdır.  Buna görədə klassik liberalizmin iki əlavə nöqtədə olması lazım olduğu qənaətinə gəldi.  Birincisi, ağıl zəif olduğundan etikanı (təbiət qanunlarını) ağıldan səhv çıxarmaq mümkün deyil. Məsələn, evtanaziyənəyə inanacağımıza qərar vermək üçün səbəbimizə baxarkən, ehtimal ki, onun içindəki rasional dəlilləri düşünə bilərik. Bununla birlikdə, ehtimal ki, buna qarşı rasional dəlillər təsəvvür edə bilərik.  Yenə də hər iki mövqeyə haqq qazandıra bilərsə, əxlaqi suallara qərar vermək üçün nə yaxşıdır?  Bu Burkun fikridir.

İkincisi, ağıl bu qədər zəifdirsə, əsas və ya tək əsas kimi səbəb qeyri-kafidir fərdi qərar vermə və özünə rəhbərlik üçün.  Bir şəxs asılı ola bilmirsə hər hansı bir təbiət qanunlarını çıxarmaq, hər hansı bir potensialın nəticələrini tapmaq üçün səbəb qərarlar vermək və ya mümkün alternativlər arasında məntiqi olaraq seçim etmək üçün bu fərdin səbəbi onu tamamilə köməksiz vəziyyətə gətirdi. Ağıldan kənar bir şeyə ehtiyac var.  Möhkəm və etibarlı bir şeyə ehtiyac var.  Ənənəvi dəyərlərə ehtiyac var. Bu təlimatlar insanlığı rahatlaşdırdı, böhran dövründə təsəlli verdi, qeyri-müəyyənlik dövründə mənəvi aydınlığı təmsil və təşviq etdi.

Siyasi ideologiya baxımından Burk bizə çox vacib bir şey izah edir.  Ənənəvi mühafizəkarlar ənənəvi dəyərləri yalnız “köhnə” olmaq üçün tərif etmirlər.  Ənənəvi əxlaqı qorumağımız üçün bizi çağırırlar, çünki ənənəvi əxlaq olmadan etik əminliklə əlaqəmizi itiririk.

Mülki qurumlar, Burka görə ənənəvi əxlaqı öyrətməlidirlər.  Vətəndaş qurumları cəmiyyət içərisindəki qeyri-hökumət təşkilatlarıdır.  Buna ailələr və dini qurumlar aiddir.  Uzun müddətdir davam edən əxlaqi dəyərləri keçərək bir nəsildən digərinə mülki institutlar fərdləri dinc və nizamlı yaşamağa hazırlayır.  Mülki qurumlar bu şəkildə fəaliyyət göstərdikdə, cəmiyyət, Fransız İnqilabı kimi sarsıntıların yaratdığı zorakılıq və pozuntular olmadan problemsiz bir şəkildə fəaliyyət göstərir.  Hökumətlər, fəaliyyət göstərəbiləcəkləri etibarlı bir mühit təmin edərək mülki qurumlara dəstək olmalıdır.  Bu qurumları qorumaq və qidalandırmaq da hökumətlər, keçmişin təlimləri qorunub saxlanıldığı üçün hər bir nəslin özünü əvvəlkilərlə əlaqələndirdiyi böyük prosesdə iştirak edən daha böyük bir missiyanın bir hissəsi olur.

Bu məqamların hər biri Burku başqa bir nəticəyə gətirir. Əxlaq yüklənməyən fərdi azadlıqdan daha vacibdir.  Fərdi azadlıq, fərdlərin ənənəvi təlimlərə uyğun olması üçün güzəşt edilməlidir. Azadlıq əxlaqsız hərəkət etmək azadlığını özündə birləşdirməməlidir. İnsanlar hər hansı bir təkan və ya istəyi həyata keçirmək azadlığına israr etməməlidirlər.  Beləliklə, ənənəvi mühafizəkarlar azadlığa inanırlar. Yaxşı cəmiyyətdə, ənənəvi səlahiyyətlilər tərəfindən nəsildən-nəslə ötürülən Tanrı qanunlarına uyğun yaşayırıq. Mühafizəkarlıq: Klassik Liberal Mühafizəkarlıq və Burkun Ənənəvi Mühafizəkarlığı və s.

 

Klassik Liberalizm və Mühafizəkarlıq:

1.Klassik liberalizmin mübahisələrini irəli sürür, Burk Ənənəvi Mühafizəkarlığı

2.İnsanın irrasional davranışa köklü meylindən dolayı cəmiyyətin sülh və sabitlikdən zövq alması üçün insanların ənənəvi səlahiyyətlilərin rəhbərliyi və rəhbərliyinə ehtiyac duyduqlarını iddia edir.

3.Ənənəvi səlahiyyətlilərin uzun müddətdir davam edən əxlaqitəlimləri ailə, dini qurumlar və hökumət qanunları ilə ötürmələri lazım olduğunu mübahisələndirir.

4. Ənənəvi əxlaqa uyğunlaşmanın fərdi azadlıqdan daha vacib olduğunu israr edir.  Başqa sözlə, insanların əxlaqi qaydaları pozma azadlığı olmamalıdır

Qaynaq: Ellen Grigsby- Analyzing Politics 
Tərcüməçi: Bəhriyyə Əhmədova
Həmçinin bax: Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsinə qısa giriş
Həmçinin bax: turaz.org/soydasimiz-marsin-atlasin-yaradaraq-ilke-imza-atdi/