Seleksiyanın metodları

Seleksiya insanların  təcrübi fəaliyyətlərinin bir üsulu olub  mövcud olan ev heyvan cinsləri və mədəni bitki sortlarının yaxşılaşdırılmasına, həmçinin, yenilərinin yaradılmasına, bunlarla birlikdə seleksiya adı altında insanlar tərəfindən öz tələbatları naminə heyvan, mədəni bitki və müxtəlif mikroorqanizmlərin dəyişdirilməsi prosesinə xidmət göstərən bir elm sahəsidir. Seleksiyanın işini müvəffəqiyyətlə aparılması üçün onun metodlarını bilməli və bu metodlardan düzgün istifadə edilməlidir. Seleksiyada seçmə və hibridləşdirmə olmaqla 2 metod var. Ç.Darvin üzvi aləmin təkamülü nəzəriyyəsini irəli sürərkən müəyyən etmişdir ki, həm kənd təsərrüfatından, həm də təbiətdə növ müxtəlifliyinin əmələ gəlməsinin əsasından duran  yeganə prinsip seçmədir. Darvin süni və təbii seçmə təlimi yaratmış və ilk 19-cu əsrdə təbii seçmə haqqında “Növlərin mənşəyi” kitabında yazmışdır. Təbii seçmə təbiət tərəfindən canlılar üzərində aparılan seçmədir ki, burda üstün əlamətlərə sahib olan növlər həyatda qalır və öz nəsillərini artırırlar. Digər tərəfdən isə çoxalma nəticəsində yeni növlərdə əmələ gələn mənfi xüsusiyyətlər fərdlərin tələf olmasına gətirib çıxarır. Süni seçmə isə insanlar tərəfindən aparılır və burda insanlar üçün arzuolunan əlamətə görə seçmə aparılır.

İki bitki və ya bənzər olmayan genotip xətlərinin cütləşməsi və ya çarpazlaşdırlması hibridləşdirmə adlanır. Hibridləşmənin əsas məqsədi genotipik cəhətdən fərqli iki bitki ( və ya heyvan) F1-də bir araya gətirildikdə genetik dəyişiklik yaratmaqdır.  Ayrılma və rekombinasiya F2 və sonrakı nəsillərdə, yəni ayrılan nəsillərdə bir çox yeni gen birləşməsini meydana gətirir.  Bu səbəbdən, ayrılan nəsillərdə meydana gələn dəyişmə dərəcəsi, F1-dəki heterozigot genlərinin sayından asılı olacaqdır, bu da iki valideynin fərqli olduqları genlərin sayından asılıdır.  Hibridləşdirmənin məqsədi bir və ya bir neçə keyfiyyət əlamətlərinin ötürülməsi, bir və ya daha çox kəmiyyət əlamətlərinin yaxşılaşdırılmasıdır.

 Hibridləşmə növləri:

İki valideynin taksonomik əlaqələrinə əsasən hibridləşmə iki geniş qrupa bölünə bilər:

1.İntervarietal Hibridləşdirmə:

Hibridləşdirmə aparılan olan valideynlər eyni növə aiddir. Xüsusi hibridləşmə olaraq da bilinir. Növlərin yaxşılaşdırma prosesində ən çox istifadə edilən interval növ hibridləşdirmədir.  Buna iki növ buğdanın (T. Aestivum), düyünün (O. Sativa) və s.  Çarpazlaşdırılması nümunə ola bilər.  İntervaletal hibridləşdirmədə iştirak edən valideynlərin sayından asılı olaraq sadə və ya mürəkkəb ola bilər.

Sadə çarpazlaşdırma: F 1 nəslini almaq üçün 2 valideyn çarpazlaşdırılır. F1, F2 nəslini yaratmaq üçün  öz-  özünə çoxalır və ya bir çarpazlaşdırma proqramından istifadə olunur, məsələn, A x B → F1 (A x B).

Mürəkkəb çarpazlaşdırma:

Hibrid istehsal etmək üçün ikidən çox valideyn seçib, daha sonra F2 nəslini almaq üçün istifadə olunur.  Belə bir çarpazlaşdırma eyni zamanda yaxın çarpaz kimi də tanınır, çünki bu keçid proqramı bir neçə valideyndən olan genləri tək bir hibridə yaxınlaşdırmağı hədəfləyir.

Üç Valideyn (A, B, C)

2.Uzaq Hibridləşdirmə:

Bura eyni cinsdən və ya fərqli cinsdən fərqli növlər arasındakı çarpazlaşdırma aiddir.  Eyni cinsdən iki növ keçdikdə, spesifik intervallı hibridləşmə kimi tanınır;  lakin iki fərqli cinsə mənsub olduqda, intergener hibridləşmə adlandırılır.  Ümumiyyətlə, bu cür çarpazlaşdırmanın məqsədi xəstəliklərə qarşı mübarizə aparan bir və ya bir neçə əlaməti məhsul növünə ötürməkdir.  Bəzən, növlərarası hibridləşdirmə yeni bir növün inkişafı üçün istifadə edilə bilər. Hibridləşdirmə proseduru: Yetiştiricinin çarpazlaşdırma aparmaq  üçün aydın hədəfləri olmalı və bu məqsədləri yerinə yetirmək üçün valideynlər seçməlidir.  Valideynlər seçilmədən əvvəl müxtəlif xüsusiyyətlərə görə qiymətləndirilməlidir.

 

YAZAR: İsmayılova Qəribə

Həmçinin bax: https://kafkazh.com/qan-damar/

Həmçinin bax: https://tehsilim.org/bu-gun-xudu-memmedovun-dogum-gunudur/