Qorqud toponimi haqqında 3 fikir

                Qorqud toponimi haqqında 3 fikir

Türk xalqları arasında Qorqut, Qorqud, Qorkut, Horhut, Hörhit Ata kimi müxtəlif adlarla da adlandırılan, bəzən tarixi şəxsiyyət kimi qəbul edilən Qorqud haqqında çox şeylər yazılıb.
Həmçinin bu şəxs haqqında (əsasən məqalələrimizin birində bu cinsdən olan tarixi şəxsiyyətin ola biləcəyini vurğuladıq) Qorqudun adı ilə bağlı da bir az fikir bildirmək istədik (Oripov D, 2022).

Rəvayətə görə, gənc Qorqud insan ömrünün qısa olduğu və ölümlə mübarizədə qərarlı olduğu sözlərinə inanmayıb. Həyatı ilə bağlı düşüncələrini müşahidə edərkən mahiyyətini insanlardan uzaq tutur, dağlarda və daşlarda əbədi həyatın sirlərini açır. Amma hara gedirsə getsin, hər Banda ölüm deyilən, qurtumlanacaq bir “şirə” ilə qarşılaşır.

Meşədəki qoca bir ağac çürüdüyünü deyəndə, səhrada bir başlıq günəş ləkəsində solduğunu deyir. Hətta göydələnlərin çürüməyə çevrildiyini yazır. Etiraflarını dinləyən Qorqud ağacdan aşağı düşür və ona  bağlanır. Və bu onun əlində oxuyur və ona dörd sitam aşılayır. Əfsanədən belə başa düşülür ki, müvəqqəti dünyadan əbədiyyət axtaran Qorqud sənəti ilə canlılıq qazanır.

Bizə elə gəlir ki, toponimlərdə qorxu üç variantda istifadə oluna bilər.
Dastlabkisi, məlum olduğu kimi, Azərbaycan və Türkmənistan bölgələrindəki Dədə Qorqudun məzarları olduğunu bildirir. Belə qəbirlərə Türkiyə, Özbəkistan və Qazaxıstanın bölgələrində də rast gəlindiyi bildirilir. Bu ziyarətgahları ziyarət edən insanlar böyük övliyadan onların dərdlərinə şəfa diləyir, nəcib niyyətləri yolunda güc diləyirlər.

Ürəyində qorxu olanlar, “ürəyi düşmüş”lər, nədənsə qorxan, axmaqlaşan və ya kəkələyənlər Dədə Qorqudun məzarını ziyarət edirlər. Buna görə də, insanlar müqəddəsə qorxu atası kimi müraciət etsələr, necə də gözəldir.

Görkəmli alim Əbubəkr Divayev Kazan torpaqlarında Qorqud toponimiyası haqqında əfsanə haqqında yazıb. Onun sözlərinə görə, Qorqud türbəsi 1880-ci ilə qədər saxlanılıb, sonralar Sırdərya tərəfindən yuyulub (Диваев А, 1896, 193-194 s.). Qorqud toponiminin indiki Qazaxıstan ərazisinə uyğun gələn bölgələrdə daha çox məşhur olduğu və bu şəkildə tətbiq edildiyi anlaşılır. Müxtəlif fəlakətlər, ürəyində qorxu olanlar müqəddəsə sığınmağa getmiş ola bilər. Hər halda, Dədə Qorqudun 7-8-ci yüzillikdə yaşadığını nəzərə alsaq, çox güman ki, o dövrdə bu cins müqəddəslə birlikdə şaman, toxum ağsaqqalı kimi adlandırılması şərtdir.

Özbək dilinin izahlı lüğətinin beşinci cildində (Ўзбек тилининг изоҳли луғати, 2008, 415 s.) qorxu sözünə belə tərif verilmişdir:
Qorxu:
1) qorxu hiss etmək, qorxu hissinə təslim olmaq
2) qorxaqlıq, ürəksiz olmaq, ürəyi ilə mərc etmədən, bəhs etməkdən qaçmaq
3)Hadiki almaq: yuyunmamaq, qəlbə bəhs verməmək, yumaq.

Bu üç təfsirdən birincisi vurğuladığımız Qorqud toponiminə uyğundur. Yəni qorxu hiss edən insan, qorxu hissi onun qəlbini məşğul edən insanların qorxusunu aradan qaldırmağa kömək edirdi, onu qorxulu ata kimi ucaldırdı.
Yenə də İzahlı Lüğətə qayıdırıq. Qorxmaq felindən bir az uzaqda “əl-ələ” sözü gerçəkləşdi. Bu söz hədiyyə, bəxşiş, bəxşiş, bəxşiş, bəxşiş, bəxşiş kimi müəyyən edilir (Ўзбек TİLINING изоҳли луғаTİ, 2008, 416 s.).

Diqqətimizi çəkən söz QUT-Bərəkə idi və Dədə Qorqudun toxum ağsaqqalı dediyi hər sözü bir hərəkət kimi verdi, Elu torpağa xeyir-dua verdi. Ölkə xalqı varlandı. Ona görə də türklərin Ulu Tanrını dindar ata adlandırdıqları fikirdən uzaq deyilik.

Qeyd edək ki, Altay türkləri Cənnət Tanrısını “vulqar alçaq” adlandırır və təbii olaraq ona uğurlar, bərəkət, bolluq, xoşbəxtlik arzulayırdılar. Bu termin Qorkutinin – nemət, xeyir, səadət daşıyıcısı mənasının kökünün haradan getdiyinə dair ipucu verir.
Dədə Qorqud haqqında bir çox rəvayətlərdə onun ölümdən qaçdığı, əbədi həyatın şərabını axtardığı, tez-tez söylədiyi atalar sözlərində ölümü yad etdiyi görünür. Təklif edəcəyimiz üçüncü elmi fərziyyə Qor, qəbir sözləri ilə bağlıdır.
Atanın üç yüz ilə yaxın yaşamasına, həmişə ölümə buraxılmasına, eposdakı bütün qəhrəmanlardan çox yaşamasına görə insanlar onu Dədə Qorqud adlandırıblar. Sonralar bu toponim Qorqud müqəvva şəklində gəldi. Onu da unutmaq olmaz ki, türkmən qardaşlıqları Baba Qorqud üslubunda tələffüz olunur.
Yenə üçüncü fərziyyəmizin davamı olaraq debuchery məqaləsində demək olar ki, Dədə Qorqudun türk xalqlarının yaşadıqları müxtəlif bölgələrdə məzarları olduğunu xatırlayırıq. Lüğətin 531-ci səhifəsində Qor sözünün ikinci mənasında türbə türbənin üstündə tikilmiş türbə kimi qeyd olunur (Ўзбек TİLINING изоҳли лугати, 2008, 531 s.).
      Gənc azərbaycanlı tədqiqatçılardan biri Bəsti Səttorovanın fikrincə (Səttarova B, 2022, 176-179 s.), qeydə alınmış rəvayətlərə görə, “Qorkut” sözündəki “qor” sözünün “qor” mənasında olması həqiqətə yaxındır, qəbir və “qur” – dirilik, həyat deməkdir. Qorqud övliya və ya keşiş kimi yaşamış, məzarda dəfn edilmiş, hazırda həyatda olmasa da, dolanışıq dünyası ilə əlaqəsini tam kəsməyən, türklərin qəlbində yaşayan şəxs sayılır.
      Beləliklə, Dədə Qorqud məzarı türbəyə çevrilmiş və türk xalqları tərəfindən ziyarət edilmişdir. UL irqinin məzarı da insanlara xeyir-dua və inam gətirdi. Yov onun ürəyinə qorxu saldı. İndiyədək övliya, şaman, qəbilə və ya tayfa ağsaqqalı kimi vəsf edilən və böyük ehtiramla xatırlanan bu şəxsiyyət müxtəlif adlarla tanınsa da, türk xalqı üçün eyni dərəcədə dəyərli və əhəmiyyətlidir. Bu gün də Dədə Qorqud qorxmadan türkləri ölkəni qorumağa, birliyi qorumağa dəvət edir, sanki türkə xeyir-dua istəyir.

Ədəbiyyat siyahısı: 

1. Орипов Д. Дада Қўрқут ҳақида қайдлар. “Тил ва адабиёт: илмий ва амалий изланишлар йўлидаги илк одимлар” республика илмий-амалий конференцияси тўплами 2022 йил.

2. Диваев А. Несколько слов о могиле Хорхут-ата-ЗВО РАО, Т.Х.СП.б.1896. – С.193-194.

3. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти. Бешинчи жилд.

4.  Bəsti Mehman qizi Səttarova. “Qorqud” adı və ölümdən qaçma motivi ilə bağlılığı. Ümummilli lider Heydər Əliyevin anadan olmasının 99-cu ildönümünə həsr olunmuş “Heydər Əliyev Azərbaycan dili və ədəbiyyatinin hamisi kimi” mövzusunda respublika elmi konfransının materiallari.12 may 2022-ci il.

Yazar: Dövranbəy Arifov

Tərcümə edən: Türkan Haqverdiyeva

Həmçinin bax: https://kafkazh.com/kitabi-dede-qorqud-dastaninda-etnik-xarakter/