Qaraxani dövlətində təsərrüfat və siyasi quruluş.

Qaraxanilər dövləti  feodal dövlət idi. Onun ərazisi   əyalətlərə bölünmüşdü. Hər əyalətin  başında  xaqan  tərəfindən  təyin  olunan  və   “iləkxan”  adlanan  canişin   dururdu. İləkxan  ona tabe   əyalətdə   məhkəmə   və vegi   məsələlərinə  baxırdı. Bu  canişinlər  dövlətə   hərbi  xidmətlərinə  görə  iqta  adlanan  iri torpaq  mülklərinə sahib olduqlarına  görə farsca  iqtadar  adlanırdılar.

Qaraxanilərin  hakimiyyəti illərində  Mərkəzi  Asiyada  əkinçilik , sənətkarlıq  və ticarət  inkişaf  etmişdi. Şəhərlərdə islam dini   təhsil  ocaqları  açılmışdı. Mədəniyyət  öz  dövrünə görə  yüksəliş  dövrü   keçirirdi. Yusif Balasaqunlunun   “Kutadqu  biliq” (Xoşbəxtlik  bəxş  edən elm) əsəri  bu dövrdə  yaranmışdı. Uzkənd  şəhərində zəngin  naxışlı  portallı  türbələr  tikilmişdi. Hindistan  və Ön Asiya  dövlətləri  ilə ticarət  əlaqələri  genişlənmişdi. Əhalinin  əksəriyyəti  türk tayfalarından  ibarət idi. Lakin bu  köçəri  maldarlıq  yaylaq-qışlaq  maldarlığı  idi, yəni maldar  ellər yayda  yaylaqlara , qışda qışlaqlara  gedirdilər. Ona görə də  həm  əkinçiliklə, həm də sənətkarlıqla məşğul  olurdular.

Çu və Talas  çaylarının  hövzələrində, Kara-Tau ( Qaradağ) dağlarının şimal  yamaclarında  əhalinin  əksəriyyət   hissəsi  əkinçi idi. Maldarlar  ən çox  qoyun  saxlayırdılar , lakin qaramal da saxlayırdılar, çünki yeməklərin  əsasını  maldarlıq  məhsulları  təşkil  edirdi. “Hüdud  əl-Aləm”  adlı bir anonim  farsca  coğrafi  əsərdə  qeyd olunurki,  Qaraxanilər   dövlətinin   şərq  hissəsinin  əhalisi  olan  yaqma, karluk, çiqil, tuksi və qırğız   tayfalarının   əsas var dövləti qoyun , inək və atdır. Mərkəzi Tyan-Şanda  əhali  dəvə  və keçi  də saxlayırdılar. Yusif Balasaqunlunun   əsərində  maldarların   yeməklərinin  adları çəkilir: kumıs(at südü), süd, yun, yağ kurt( azərbaycan dilində  “ qurut” , bu  qurudulmuş pendir yumrusudur),  süzmə və s.  Maldarlar  alaçıq və çadırlarda  yaşayırdılar. Həmin müəllif  yazır ki,   köçərilərdə  kiyik , maral, sayçaq və ayı ovu  geniş  yayılmışdı. Mal-qaranı və  qoyunu  canavardan  qorumaq üçün  tələlər qururdular. Bunun üçün  canavar  keçidlərində  quyular  qazıyır,   üstünü  nazik otla  örtürdülər ,  qəsdən  quyuların  yaxınlıqlarında  isə  ağaca  qoyunlar bağlayırdılar. Qoyunu  görən   canavar hücm etdikdə   quyuya  düşürdü. Türk tayfaları ov  itlərindən  və ev qularından da istifadə edirdilər. X-XII  əsrlərdə  Qaraxanilər də köçərilər tədricən oturaq  həyata keçməsi  prosesi  genişlənmişdi. Qaraxanilərin xaqanları  əkinçilər  üçün  müəyyən güzəştlər  qoyurdular və bununla  maldarları əkinçiliyə sövq edirdilər . Müharibələr  vaxtı  əkinləri  tapdalamaq  və  əkinçilərə  toxunmaq qadağan idi. Mahmud Qaşqari Mərkəzi  Asiya  türklərinin  işlətdiyi  əkinçilik  terminlərini  vermişdir:  omaç, xış, bukursu “xışın dəmiri” , kətmən , oraq və b. Bundan başqa müəllif  tarıq, yəni  “darı” və arpa sözlərini də çəkir.

Qaraxanilər  feodal torpaq  sahibliyi  hakim idi. Feodal  torpaq   sahibliyinin  bir neçə forması idi.Onlardan biri  “iqta”  adlanırdı. Bu, hərbi  xidmətlərinə görə  bəylərə bağışlanmış  torpaq  sahəsi idi. İqta torpaq  sahəsində  yaşayan  əhali  həm iqta sahibinə,  həm də dövlətə  vergi verirdi. İqta sahibi  “iqtidar” adlanırdı. Lakin  iqta  sahibi  bu torpağı öz  mülkünə  çevirə bilməzdi. Feodal  torpaq   sahibliyinin  digər forması  “xaqan”  torpaqları idi.  Bu  “əmlaki xas”  adlanırdı. Bundan başqa  “divan” torpaqları da  vardı.

Yusif  Balasaqunlunun  əsərindən  aydın olur ki, Qaraxanilər   dövründə  əhali  qara camaat  adlanır ki, buna  qədim  türklər “kara-budun”  deyirdilər və üç  təbəqədən  ibarət idi: sıravi  ailələr , orta ailələr və varlılar . Şəhər əhalisinin    yoxsul adamları  “əyyar”  adlanırdı. Mənbələrdən  aydın olur ki,   bu dövlətlərdə  qul əməyindən   hələdə  geniş   surətdə  istifadə  olunurdu,  lakin qullar əsasən   mülkədarlara  məxsus  təsərrüfatlarda  işlədilirdi.

Qaraxanilərdə pul  buraxılırdı ki, bu da  ticarət və  sənətkarlığa  təkan  verən  mühüm amil idi.  Bazarlarda  həm qızıl  dinar, həm gümüş dirhəm, həm də mis  pul  işlədilirdi. Qədim  türklər pula  “təngə”  deyirdilər. Türklərdə  dinar  uluqluk  altın , gümüş  pul  əqinqə  və  bənək  adlanırdı.

Qeyd edilməlidir ki,  Qaraxanilər  dövründə  qədim  türklərdə   işlədilən bir sıra  vəzifə adları  və tutulları  fars sözləri  ilə əvəz olunmuşdu. Lakin  sarayda  ipək  paltarları  saxlayan  qaiçi, qonaqları  qəbul  edilməsinə  başçılıq  edən- baruk, xörək   bişirənlərin  başçısı –aşçi, yazı yazanlar –bitukçi və s.  adlanırdı.Vəzir  yoqruş,  ordu sü və  çərik, sərkərdə sübaşi, tərcüməçi yalavac və s.  adlanırdı.

 Ədəbiyyat:

Əsməd Muxtarova-Türk Xalqlari Tarixi- ELM 1999

Yazar: İbrahimli Samirə

Həmçinin bax Qaraxanilər dövləti

Həmçinin bax https://tehsilim.org/huseyn-cavidin-dogum-gunu-qeyd-olunub/