Özbək poeziyasında qardaş xalqların taleyi məsələsi

ÖZBƏK POEZİYASINDA QARDAŞ XALQLARIN TALEYİ MƏSƏLƏSİ:

YADDAŞ VƏ SƏNƏTİN XƏTLƏRİ

Dan. Qəflət yuxusundan oyanmaq və yeni xəyallara düşmək arasındakı üzvilikdir. Ruhların gecə ləzzətlərindən sonra yeni bir həyatı qarşılamasıdır. Quşlar oxuması, səhərin hüzurbəxş küləkləri, günəşin işıq saçması. Həyat kitabımızda yeni bir səhifə açılır.

Yeni səhər. Bəlkə də, bu səhər kiminsə günəşi gülmədi. Sərin səhər küləkləri çaxnaşma qarışığı ilə guruldayıb. Quşların səsi yerinə roketlərin və tankların gurultusu, şüalardan atılan saysız güllələr səsi. “Ermənistan və Azərbaycan Dağlıq Qarabağdakı vəziyyətin gərginləşməsi səbəbindən hərbi vəziyyət elan etdilər. Bazara ötər günü gecə və yarın səhərdə Dağlıq Qarabağda təmas xəttində Ermənistan və Azərbaycan qoşunları arasında toqquşmalar baş verdi. Hər iki tərəfdə də qurbanlar var.”

Yuxarıdakı xəbərlər mətbuatda yayıldıqca bütün dünya ictimaiyyətinin diqqətini çəkdi. Çox ürəklər qorxu hissi ilə doldu. Minlərlə günahsızların qəddini əyib, qəlblərinin parçalanmasına səbəb oldu. Hər danda övladları üçün çörək bişirən anaların, həyat nəşidəsindən sevinən gəlinlərin xoşbəxt mahnıləri  yerinə hərbi vəziyyətin böyüməsi və insan tələfatı barədə təhlükəli xəbərlər eşidilməsi nə qədər çətin… Ölkədəki gərginlik səbəbindən 55 yaşınadək olan kişilər hərbi səfərbərliyə çağırılıb. İndi könlündə məhəbbət çiçəkləri açmaya başlayan gənclər, gənc gəlinləri intizarlıq qucağına atıb iki gözü arxasında qalan igidlər, nəvə qazanacaq yaşda olanların hərbi səfdə olması ölkənin acı taleyindənmi? Ermənistan və Azərbaycan müharibəsi. Bu, nə qədər adam itirilməsi, nə qədər müsibət, nə qədər zədə deməkdir. Nəhayət, çoxlu hərəkətlər nəticəsində müharibə dayandırıldı. Ancaq, onun səbəb olduğu ağrılar bir çox insana zərər verib. Bu cür xəbərləri dünyanın müxtəlif yerlərində qəzet, jurnal, televiziya və internetdən axtarıb xəbər tapan insanların qəlbində də ağrılar var.. Çünki hamımız Adəm Ətadan gələn zəif qullarıq. Qanımız və ruhumuz fərqli olsa da, qəlbimiz birdir. Bu cür qırğınlar və qaldırdığı təlatümlər ədəbiyyatı da yan keçmir. Qurbanlara edilən zülm, günahsızların yasları ədəbiyyat səhifələrində canlı şəkildə səsləndirilib və səsləndiriləcək.

Özbək ədəbiyyatında, o cümlədən özbək poeziyasında bütöv, canlı, müəyyən bir məqsədə və tərbiyəvi əhəmiyyətə yönəlmiş çox əsər var. Sevindirici haldır ki, bugünkü gərgin ədəbi prosesdə bu cür əsərlərin sayı artmaqda. Belə əsərlərdən biri də Xasiyyət Rüstəmovanın “Adı Lalə idi o qızın” dastanıdır. Əsərdə qaldırılan fikir həyatımızın keçmişinə və bu gününə uyğunluğu ilə seçilir. İlk baxışdan, yaxınlarını itirən kiçik bir uşağın fiziki və zehni ağrıları əks olunsa da, amma, əslində, belə deyil. Əsərdə bütün cəmiyyəti, bütün bəşəriyyəti narahat edən, ürəkləri sarsıdan bir müharibə, dünya ictimaiyyətinin barış və bərabərliyə can atan ağrılı məqamlarından biri olan sonsuz yaraları təsvir edilib.

Əsər müəllifin tədbirdə tanış olduğu gənc qız Lalənin kədərinin – gözlərindəki acı göz yaşlarının təsviri ilə başlayır. Lalənin gözlərindəki əzabdan axan ağrılı göz yaşlarının görünməsi, şairin üzündəki təbəssümün kədər pərdəsinə, ürəyindəki rahatlıq hissinin acı duyğuya çevrilməsinə səbəb olur. Bu görüş şairin qəlbində başqa bir dönüş yaradır. Bu gənc qız və onun uşaqlıqdan kənarlaşması əsərin yazılmasına təkan verir. Uşaqlıq elə nemətdir ki, sonrakı həyatımızın təməli, yaddaşımıza həkk olunacaq ən gözəl dövrdür. Saf duyğuların müqəddiməsi, yaxşılığa inam, həyatı parlaq rənglərə boyayan qayğısız anlardır. Uşağın ürəyi o qədər ağ, o qədər safdır ki, aldatma üçün yaddır, onda mənfəət hissi cansız. Uşaqlar şirin dünyalarına inandıqları nağıllar arasında qayğısız yaşayırlar. Ancaq, təəssüf ki, qəhrəmanımız Lalə haqqında deyə bilmərik. Lalənin uşaqlığı birdən qorxu ilə dolu bir yuxu kimi acı bir peşmanlığa çevrildi.

O həyatı hansı rəngdə görür? Hansı rənglər arasında yaşayır? Ruh aləmi yalnız qaranlıq, ümidsizliklə dolub. Uşaqlıq dünyası rəngli olmaqdan çox uzaq. Lalə hansı nağıla inanıb yaşayır? Yaxşılıqla bitən nağıllar harada? Yoxsa bu nağıllar Lalə üçün deyilməyibmi? Gözləri hələ uşaqlıq xoşbəxtliyi ilə dolu deyil, göz yaşları ilə doludur. Göz yaşlarında taleyin zəhərli məktubu mürəkkəbsiz və sözsüz yazılıb:

Başımda ildırım çaxdı o zaman.

O isə başını aşağı salıb,

Boynunu bükmüşdü bənövşə kimi.

Onu qucaqladım, köksümə sıxdım,

Mən ki görməmişdim bu boyda qəmi,

Mən ki görməmişdim bu göz yaşını.

Əslində, bir an içində böyümüş bu körpə. Hələ uşaqlıq xoşbəxtliyindən doymamış bu uşaq. Deyilir ki, uşaqlardan cənnət qoxusu gəlir. Həqiqətən, hansı uşaqla danışdıq ki, ürəyimiz xirə tartıb. Əksinə, şirin dillərindən çıxan qüsursuz sözləri bütün dünyamızı sevinclə doldurur. Bütün narahatlıqlarımızı unudaraq uşağın sevincinə şərik oluruq. İllərdir bəşəriyyətin yüzillər boyu məhkum etdiyi müharibələr milyonlarla uşağın uşaqlığını oğurlayır. Cənnət ətri süzən uşaqların gülüşü əlindən alındıqda nə qədər cənnət tapdanır, bilməm! Təəssüf ki, bu qaçılmaz bir həyat həqiqətidir. Ürəyimizdən keçən bu hallar müəllifin qəlbində onsuz da ucalmış və təsir dolu, cazibə dolu bir əsər olaraq yenidən doğulub. Lalənin şairin əlinə tutduğu dəftəri oxumaq üçün müəllifə səkkiz ay gərək olub. Bu yaş dolu gözlər səkkiz ay müəllifin qəlbində bir hədik kimi yaşayır. Çoxlu düşüncələr, tərəddüdlər, mübahisələrə, ağrılara səbəb olur. Bütün dünyanın qayğılarını özünə çəkə bilən ağrılı kədər obrazının canlılığı, cümlələrin bir-birini təkrar etməməsi və şairin qəlbindəki paralel hislər əsərin bədii dəyərini artırdı. Lalə ilə görüş və doğurduğu təəssüratlar seriyası istər-istəməz müəllifin uşaqlıq xatirələri ilə bağlıdır. İllərdir ürəyində basdırılan xatirələr, xəyallarının gözlərini açacaqdır. İyirmi yeddi illik özləm yenidən alovlandı.

Əsər üçün seçilmiş detallar dastanın təsirini artırmaqla yanaşı, müəllifin məqsədini aydınlaşdırmağa, oxucu qavrayışının və duyğularının səfərbərliyini sürətləndirməyə xidmət edir:

Qalıram dəhlizlər arasında mən

o gəlincik mənim rəfiqəm idi,

sanki bir adamdı – bir ürək dostu.

Unutmaq ağırdır, iki gün öncə

Atam ad günümə almışdı onu.

Soyuq müharibənin başlanğıcında, bütün bir ailə, bütün bir millət təhlükə qarşısında qaldığı bir vaxtda o qızın mətbəx pəncərəsinin qabağından unudulan kuklası necə də vacibdir. Əslində, burada kukla detalının nə qədər hissəsi gətirilib? Eyni detalın seçilməsi müəllif bacarıqlarının yeni bir tərəfini kəşf edir. Əslində, o kukla atanın övladına verdiyi ən son hədiyyə, ata sevgisinin maddi simvolu, ata ürəyindən tökülən bir damla işığın rənginin parıldaması idi. Təbir caiz olsa, bütün bir uşaqlıq mətbəx pəncərəsi onunda unuduldu. Bu qədər kiçik bir detalı gətirmək fikrinin ürəkləri sarsıtması təəccüblü deyil. İtki üzərinə Lalənin gərginliyinin o qədər travmatik olmasıdır ki, şairin vəziyyəti bundan da az deyil. Titrəyən ürək, yaşla dolu gözlər və ziddiyyətli hislərin səsiylə təsirlənən bədən-ruhun surəti və obrazı bütün əhval-ruhiyyəsi ilə əsərə tam köçürülür.

Titrəyən əlində bir şəkil vardı.

Adı  Lalə idi o qızın...

O şəkli əlimə aldım və baxdım,

Bir oğlan uşağı…

Üzü nur timsalı, işıq misalı,

öncə anlamadım,

sonra duydum ki,

Nədənmiş bu qızın pərişan halı.

Var cəsarəti həmdə səlabətini göstərən, gözləri həyata ümid bürüyən gəncin şəklini görən şairin könlündə bir üsyan başlayır. O elə bir üsyan idi ki, sanki hətta dünya da nəfəsini kəsmişdi. Onun düşüncələri, dünyası var; böylə yoxluğa çevrilib. Ürəkdə doğulan kədər, əzab şairi min haldan alıb min hala salırdı.

Çiynimdə bir uçaq dərd gətirmişdim.

Cərəyan sarmışdı canımı sanki.

Titrədirdi məni…

Unudub aləmi, cümlə cahanı,

Bütün dərdi ilə, yanğısı ilə

Mən qucub ağladım Azərbaycanı!

Titrəyən bədən, titrəyən ruh, bütün dünyanı unudub qardaşının taleyinə qoşulan şüur. Onların həmməsi insanlıq və fədakarlıqdan ibarət idi. Eyni zamanda, gözlərə dikilmiş şəkil, iztirab dolu dəftər. Bunlar şairi o dərəcədə həyəcanlandırırdı ki, sanki o, təkcə azərbaycanlı qızı Laləni deyil, bütün Azərbaycanın sonsuz dərdini qucaqlayaraq ağlamaqda idi. Uzaqlarda keçən müharibə nəfəsinin şairin boğazına daş olaraq taxılmağı heç bir yerdə gizlənmədən və boyanmadan təsvir olunub. Əsərdə belə bir vəziyyətin ifadəsinin misralar vasitəsilə oxucunun ürəyinə keçməsi və onu titrətməsi əsərin yüksək bədii gücünə işarədir.

Yaş dolu göz obrazı ilə başlayıb yaş dolu göz ağrısı ilə bitən bu əsərdə yazıçının yaza bilmədiyinə səbəb yox.

Ağaclar qəmgindi Azərbaycanda,

Küləklər hay salır əsib hər yana.

Ey, həyat, mərhəmət yağdır bu yurda,

Ürəyini qaytar Azərbaycana!

Yuxarıdakı cümlədə mənzərənin fərqli xüsusiyyətləri gözəl müqayisələr yoluyla əks olunur. Çətin bir dövrdə ağaclar da yas paltarına bürünüb; ağacları kədərli şəkilə salmağı, küləklər əsdirilməsi halları lap gözəl təsvirlənib. “Ürəyini qaytar Azərbaycana!” ifadəsi də qeyri-müəyyənliyi ilə diqqəti cəlb edir. Ayədə müəllif ötər bir adam kimi əks olunub. İlk baxışdan, azərbaycanlılardan münaqişənin mənbəyi olan Dağlıq Qarabağı geri qaytarmağa və qırğınlara son qoymağa çağırılır. Şairin vəzifəsi beynəlxalq vəziyyəti şərh etmək deyil, lirik qəhrəman hisləri ilə sosial-fəlsəfi ümumiləşdirmələr aparmaq, coğrafi mövqeyindən, etnik mənsubiyyətindən, sosial vəziyyətindən və ən əsası, qəlbində dünya barışığından asılı olmayaraq milyonlarla insanı xəbərdar etməkdir.

Uzaqda olsam da, barışmıram heç

Qapılıb qalmıram öz həyatıma.

Harda müharibə oldu desələr,

Ancaq Azərbaycan düşür yadıma.

Məzarlar cürbəcür,

məzarlar fərqli,

Ölkələr bənzəməz biri-birinə.

Hərəsi bir tarix saxlar özündə;

Öz anam bildiyim Azərbaycanın

Şəhid məzarları getməz gözümdən.

O müharibə, o yara şairin qəlbində elə bir dərin yer buraxdı ki, “Harada müharibə başladı” deyəndə Azərbaycan və günahsız insanlar şairin ağlına gəlir. Müharibə dəhşəti nə qədər qorxuludur! Səssiz titrəyən dillər, ağrılar qəzəbindən doğulan səslər, həyata heç doymayan qəbirlər. Atalar, analar, körpələr. Qəbirlər, qəbirlər, qəbirlər! Qəbirlərə təkcə cəsədlər basdırılmayıb, saysız-hesabsız ümidlər, həyata keçirilə bilməyən xəyallar, gülməyə çalışmayan gülüşlər torpağa basdırılıb.

Yaranan təhlükəli vəziyyət, qəmli dövrün nəfəsinin səbəb olduğu ürəklərdə göz açan ayrılıq əzabı, gülməyi unutmuş gözlər, həlavətə yad olan hislər. Bu kimi halların qarışıq baş verməsi müharibəyə, müəllifin ürəyində doğulan obrazların nifrətinin bədii bir ifadəsidir. Bənzər cümlələrə, demək olar ki, hər bənddə rast gəlirik. Aşağıdakı sətirlər bu fikri təsdiqləyir:

Qara torpağa kim gömüldü yenə?

Yenə göy üzündə uçdumu güllə?

Yoldu saçlarını, de, hansı ana?

Bir qız “ata” deyib ağladı, dünya!

Hələ də həyata ümid bəsləyənlərin ruhlarını və cəsədlərini məhv edən, onları qara toz halına gətirən, başlarındakı güllələr sabahın ümid qatillərinə çevrilən, anaların körpələri üçün ağrı çəkərək ölməsi, körpələrin “ata” – deyə qışqırışına səbəb olan lənətlənmiş müharibənin başlanması dastanın ən yüksək nöqtəsi olduğunu qəbul etməkdə haqlıyıq.

Əsərdə oxucunun diqqətini cəlb edən çoxlu məqam var:

Yadına düşərmi gülmək? – Yox, əsla,

Qara torpağında ağrılar çin-çin…

Açılan qönçə də, göyərən ot da

Bir savaş hayqırır Qarabağ üçün..!

Adını yaşadır, qürurla böyür,

Yığılır qoluna tarixin gücü..!

O yurdda doğulan, böyüyən oğlan –

Namus döyüşünə hazır döyüşçü!..

Yuxarıdakı misralar oxucunun ürəyini oyatmaması, yuxulu ürəyimizə bir dəfə də olsun toxunmaması mümkün deyil. Təsvirdə müəllif məharəti öz gücünü göstərir. Yerdən qalxan hər ot həyat deməyi, ancaq hər otun döyüşdə ölümə getməsi və ya Azərbaycanda bir çox oğlan uşağının dünyaya gəlməsi Azərbaycan xalqının “bel”ini gücləndirib, həyatına baxmayaraq körpə doğulan kimi müharibənin taleyi münaqişə əleyhinə istifadə gözəl qarşıdurma nümunələri yaratdı. Bütün əsərlərdə də belə bir görüntüyə rast gəlmirik. Xasiyyət Rüstəmovanın “Adı Lalə idi o qızın” dastanı həcm tərəfdən o qədər də böyük deyil, lakin bütün xalqların taleyi üçün barışığın dəyərini əks etdirən bədiiyyət ifadəsidir. Hər dəfə oxunduqda yeni bədii kəşflər doğulması mümkün olan yaxşı bir nəzm əsəri. Bu dastan tərbiyəvi əhəmiyyəti, ideoloji gələcəyi, bədii mükəmməlliyi ilə orijinallığı kəşf edə bilən bir ədəbi əsərdir. Bu əsər müharibəni pisləyən, dinc və firavan bir həyatı təbliğ edən, qardaş xalqlarımızın, ümumiyyətlə, dünya xalqlarının taleyinə biganə qala bilməyən bir uşağın ürəyini, şirin, mehriban bir özbəkin ürəyini var həqiqətilə təsvir edən bir sənət hədiyyəsidir.

TƏRCÜMƏ EDƏN: Rəhmət BABACAN

Elmi Rəhbər: dosent Şahidə Kəramavə

YAZAR: Filologiya fakültəsinin tələbəsi Narbaeva Zərinə