Mədəni bitkilərin mənşə mərkəzləri

Mənşə mərkəzi, müəyyən orqanizmlər qrupunun (ya əhliləşdirilmiş, ya da vəhşi) ilk dəfə yer üzündə yarandığı coğrafi ərazidir.

Bitki bitkilərinin mənşəyi haqqında məlumat bitki yetişdirilməsində vəhşi növünü, əlaqəli növləri və yeni genləri tapmaq üçün vacibdir.  Bitkilərinin mənşəyini bilmək, genetik eroziyanın, ekotiplərin və yaşayış mühitinin itkisinə görə germplazma itkisinin qarşısını almaq üçün vacibdir.Sovet botaniki və coğrafiyaşünası Vavilov bitki sortları və becərilməsi ilə bağlı geniş araşdırma aparan ilk alimdir.  Vavilovun becərilən bitkilərin orijinal mərkəzlərinin müəyyənləşdirilməsinə dair fikirlərinin hamısı tam qəbul olunmamışdır və onun varislərindən biri olan Şimali Amerikalı Cek Harlan “mənşə mərkəzləri” ifadəsinin “müxtəliflik mərkəzləri” ilə əvəz olunmasını təklif etmişdir.

Bir çox insan mənşə mərkəzlərinin eyni zamanda müxtəliflik mərkəzləri olduğuna inanır.

Ancaq müxtəliflik mərkəzləri bitkilərin mənşə mərkəzlərini təmsil edə bilməz.  Bir neçə növ ayrı-ayrılıqda birdən çox yerdə yaranmış olsa da, əksər növ mənşəyi müəyyən bir yerdə olmuş və sonra başqa yerə yayılmışdır.  Başqa sözlə, mənşə mərkəzində bir məhsul ümumiyyətlə bir yerə məhdudlaşır, müxtəliflik mərkəzi isə birdən çox yerdə tapıla bilər. Nikolay İvanoviç Vavilov və həmkarları bir neçə ölkəni gəzərək çox sayda  bitkiləri və vəhşi qohumlarını topladılar.  Bu kolleksiyanı inkişaf etdirmək üçün Rus yetişdirmə proqramında istifadə etdilər.  Ayırmaları morfoloji, anatomik, sitoloji, genetik, bitki coğrafiyası və  bitkilərin yayılmasına əsasən  aparmışdır.

Əldə etdiyi məlumatları 1926 -cı ildə nəşr etmişdir. Nikolay Vavilov əkin bitkiləri üçün fərqli sayda mərkəz müəyyən etdi: 1924-cü ildə 3 mənşə mərkəzi,  1926-cı ildə 5 mənşə mərkəzi, 1929-cu ildə 6 mənşə mərkəzi,  1931-ci ildə 7 mənşə mərkəzi,  1935-ci ildə 8 mənşə mərkəzi və yenidən qurulması yeddi mənşə mərkəzi qeyd edilmişdir. Daha sonra 1935-ci ildə Vavilov mərkəzləri 12-yə böldü və aşağıdakı siyahını verdi:

  1. Çin mərkəzi
  2. Hindistan mərkəzi
  3. Hind-Malay mərkəzi
  4. Mərkəzi Asiya mərkəzi
  5. İran mərkəzi
  6. Aralıq dənizi mərkəzi
  7. Həbəşistan mərkəzi
  8. Cənubi Amerika mərkəzi
  9. Mərkəzi Amerika mərkəzi
  10. Çili mərkəzi
  11. Braziliya-Paraqvay mərkəzi
  12. Şimali Amerika mərkəzi
CƏNUBİ ASİYA TROPİK MƏRKƏZİ

50%

Tropik Hindistan,

Hind – Çin,Cənubi Çin, Cənub- Şərqi Asiya adaları

Düyü, şəkər qamışı, badımcan, sitrus bitkiləri
ŞƏRQİ ASİYA MƏRKƏZİ

20%

Mərkəzi Çin, Şərqi Çin, Yaponiya, Koreya, Tayvan adası Soya, darı, meyvə və tərəvəz bitkilərinin bəziləri
CƏNUB – QƏRBİ ASİYA MƏRKƏZİ

14%

Kiçik və Orta Asiya, İran, Əfqanıstan,

Şimal – Qərbi Hindistan

Buğda, çovdar, üzüm, bir çox dənli və paxlalı bitkilər
ARALIQ DƏNİZİ MƏRKƏZİ Aralıq dənizi sahillərindəki ölkələr Zeytun, yonca, təkçiçəkli mərci, kələm
HƏBƏŞİSTAN MƏRKƏZİ

11%

Efiopiya ərazisi Dənlik sarqo, banan, buğda, arpa, yağlı noxud bitkisi, kofe
MƏRKƏZİ AMERİKA MƏRKƏZİ Cənubi Meksika Qarğıdalı, uzunlifli pambıq, kakao, bəzi qabaq fəsiləsi bitkiləri, lobya
CƏNUBİ AMERİKA MƏRKƏZİ And sıra dağları, Cənubi Amerikanın qərb sahilləri Pomidor, kartof, kokain koku, kinə ağacı, bəzi dərman bitkiləri

 

YAZAR: İsmayılova Qəribə

 

Həmçinin bax: https://kafkazh.com/molekulyar-biologiyanin-esas-tedqiqat-modelleri/

Həmçinin bax: https://tehsilim.org/tender-elani-azerbaycan-respublikasinin-dovlet-imtahan-merkezi-publik-huquqi-sexs-mobil-audio-qurgularin-satinalinmasi-il-elaqedar-aciq-tender-elan-edir/

Həmçinin bax: https://turaz.org/190-manat-almaq-ucun-yeniden-qeydiyyatdan-kecmek-lazimdir/