Kövrək narsisizm pozuntusu

Narsisizm  pozuntusu öz  adını mitoloji  hekayədən  alan,  el  arasında  özünəvurğunluqla tanınan  bir  psixoloji  pozuntudur.  DSM V-ə  görə  narsisizm erkən  yetkinlik  dövründən  başlayaraq başqalarından üstünlük hissinin ( istər xəyallarda, istərsə də gerçək  həyatda) olması, bəyənilmə  ehtiyacı  və  empatiya  qura  bilməmək  şəklində  özünü  göstərən  bir  pozuntudur. Bu pozuntunun  digər xüsusiyyətləri arasında  şəxsin   xüsusi  bir  insan  olmasına dair  inancı, adi  bir  tənqid  və uğursuzluq  qarşısında  böyük  bir  hirs  və depressiyaya qapılması,  mənlik  qavrayışının  həssas  olması, öz  ehtiyacları üçün  başqalarını  istifadə  etməkdən  çəkinməməsi  və   özünə  vurğun  olması yer  alır. Bu  şəxslər  çox   zaman  xaricə   qarşı  öz  üstünlüyünü  vurğulayan  davranış şəkillərini  ön  plana  çıxarsalar da, bu  üstünlük  qavrayışının   digər  üzündə  aşağı  özünü  dərketmə  dayanır.  Yəni, özgüvənin  aşağı  olması  nəticəsində  kövrək, alçalmış“Mən” lik  duyğusunu  yatırmaq  üçün  xaricə  qarşı üst “Mən”lik  rolunu oynayırlar.  A.Adlerin  qeyd   etdiyi   kimi: “ Hər  üstünlük  davranışının  təməlində   alçaldılmış   mənlik duyğusu  yatır ”.

Cəmiyyətdə, adətən,  narsisizmin  ən  çox  qarşılaşdığımız   şəkli  üstünlük  narsisizmidir. Yəni,  bir  növ  mükəmməl  şəxsi  oynayan  insanlar. Bu  şəxslərin davranış   şəkilləri  digər  insanlar  tərəfindən  cəlbedici  görünsə də, digər  tərəfdən diqqət etmək  lazımdır  ki,  bu  şəxslər  tərəfindən  alçaldılmağa, manipulyasiyaya   və   dəyərsizləşdirilməyə məruz  buraxılmayaq. Çünki bu pozuntuya  sahib  şəxslər   başqalarını  öz  gözündə  və ya  cəmiyyət daxilində  dəyərsizləşdirərək  özdəyərliliyini  artırdığına  inanırlar.

Narsisizmin   bir  digər  üzü  isə kövrək narsisizmdir. Üstünlük narsisizminin tam əksi olaraq  bilinir. Üstünlük narsisizminə sahib  şəxslər  nə qədər ekstravertdirsə, kövrək narsisizmə  sahib  şəxslər   bir  o qədər introvertdir. Kövrək  narsisizmə  sahib  şəxslərin  xüsusiyyətlərinə  nəzər  yetirsək  görərik ki,  bu  şəxslərdə  həddindən artıq  təvazökarlıq,  tənqidə  qarşı yüksək  həssaslıq, narahatlıq,  çəkingənlik,  davamlı   stress  halında  olma,  acı  çəkdiyini düşünmə  və  digər  insanlarla  münasibətdə  özünün  üstünlüyünə dair  inanc özünü  göstərir. Üstünlük  inancı   üstünlük  narsisizmi  ilə  bənzərlik  təşkil etsə də, buradakı  əsas  fərq  bu  inancın  ifadə  edilmə  şəklindədir. Kövrək narsisizm pozuntusuna  sahib  şəxslər  Gabbardın deyimi  ilə  “səssiz üstünlük” yaşayırlar. Tənqidə  və  ya  hər  hansı  bir şeydə  dəyərləndirilməyə yönələn  yüksək  həssaslıq   diqqətin  onlara  yönəldiyi  anlardan   qaçmalarına  səbəb  olur. Bu  vəziyyətlərdən  qaçmağın  altında  yatan səbəb  isə  özlərini  inandırdıqları   üstünlük   inancının  sarsılmağını  istəmədikləri üçündür. İnsanlarla  münasibətlərində hər hansı  bir  tənqidə  məruz qaldıqlarında hiss ettikləri  utanc digər  insanlara nisbətdə   çox  yüksək  səviyyədə olur. Bu  utancı  başlanğıcda  büruzə verməyib, sanki  buna  istehza ilə, heç bir şey  olmamış  kimi  yanaşsalar da,  daha  sonra   özlərini  daxildə  alçaldılmış, boşluqda və  hiddətli  hiss  edərək  depressiya  yaşaya  bilirlər. Kövrək  narsisizm  yaşayan  şəxslərin   digər   insanlarla  münasibətdə  göstərdiyi   davranış   şəkilləri   aşağıdakı   kimidir :

Passiv-aqresiv  münasibət  özdəyərliliyinin  təhdid  altında  olduğunu  düşündükləri  zaman  qeyd  ettiyimiz  bu  münasibətə  yönəlirlər. Yəni,  qarşısındakı  insanı dostlarına  və ya  işlərinə  qarşı  təxribata  yönləndirmə, zarafat adı ilə lağa  qoyma , daima  iynələyici  sözlər  ilə  qarşısındakı insanı incitmə,  günahlandırma, səssizliyi ilə qarşı  tərəfi cəzalandırma və bu kimi  fərqli aqressiyalı  münasibətlər.

Sosial  ünsiyyətdən  yayınmadigər  narsisizm  növlərindən  fərqli  olaraq  kövrək  narsisizmə  sahib   şəxslər  içə  qapalı  olmaları  ilə  seçilirlər.  Bu  da  onların  narsisistik  bir  güvənsizliyindən irəli  gəlir. Onlar  hər  zaman  öz zəifliyinin və   özgüvənsizliyinin  digər  insanlar  tərəfindən  bilinməsinin  qorxusunu  yaşayırlar. Çünki   zəiflikləri   və  güvənsizlikləri  ilə  üzləşmək düşüncələrində yaratdıqları   üstünlük  inancını  sarsacağı  üçün  mümkün  qədər  sosial  münasibətlərdən qaçırlar.

Kin  tutma  meylibu  pozuntuya  sahib  şəxslər  özlərinə  qarşı  ədalətli  davranmadıqlarını  hiss   ettikləri  insanlara  qarşı  əvvəl  reaksiya  verməsələr də,  sonrakı  dövrlər   ərzində   bunları  unutmayıb passiv-aqresiv münasibət  və  ya   imalı   davranışlarla   qisas  almağa  çalışırlar. Hətta   özlərinin  layiq  olduğunu   düşündükləri   yüksək   mövqelərə  sahib  insanlara  belə  kin  bəsləyirlər.

Qısqanclıq  münasibəti onlar   başqalarının  sahib   olduğu   üstünlükləri  qısqanmaqla  bərabər,  eyni  zamanda,  özlərinin  üstünlük  inancına  görə  başqa  insanların  onları  qısqandığına  inanırlar.

Özünə  xidmət  edən  empatiya  münasibəti  bu   şəxslərin  empatiya  qurmaq  bacarığı  olmadığını  qeyd  etmişdik,   lakin burada qurulan  empatiya  şəxsin  özünə  xidmət  edir. Başqalarını  anlamaq,  özünü  başqalarının  yerinə  qoymaq  onlar  üçün  bəyənilmə,  təqdir  edilmə istəyindən  irəli  gəlir. Bu  sayədə  digər  insanların  gözündə  hörmət,  etibar  sahibi  olmaq   istəyirlər.

Narsisizmin  digər  üzü olan  kövrək  narsisizmlə  tanış  olduq. Lakin  hər  birimiz bilməliyik  ki, insanların  bu  pozuntuya  sahib  olmasının  təməlində  ən  yaxınları  tərəfindən   dəyərsizləşdirilmələri,  təhqirə,  şiddətə  məruz  buraxılmaları  və  ən  önəmlisi, olduğu kimi  qəbul olunub sevilməmələri yatır. Anlamalıyıq  ki,  sevgisizliyin  açdığı   bu  yaraları  üstünlük   inancı  ilə  örtməyə  çalışmaq  onlar  üçün də  çətin  və  yorucudur. Buna  görə də bu  pozuntuya  sahib  şəxslərə  anlayışla  yanaşıb psixoloji  pozuntunun  öhtəsindən  gəlmələri  üçün  onlara   kömək   göstərməliyik.

YAZAR:  Səbinə  Rzazadə (Psixoloq)

 

Həmçinin bax: Yeniyetməlik dövrünün problemləri və onların həll yolu

Həmçinin bax: https://turaz.org/celilabad-sakinleri-qazileri-qarsilayir/

Həmçinin bax: https://tehsilim.org/dovlet-qulluguna-qebul-ucun-sinaq-imtahanina-qeydiyyat/