Geştalt nəzəriyyəsi

Psixologiyada bu istiqamət XX əsrin 20-ci illərində Almaniyada yaranmışdır. Hər şeydən əvvəl qavrayışa və onun idrak komponentinə yönəlmiş bir düşüncə cərəyanıdır. Müəllifləri, hisslərimizin dünyanı olduğu kimi çoxaltmadığı, əksinə bir sıra ardıcıllıqla yenidən qurduğu fikri müdafiə etdilər.
Bu intizamda istifadə olunan “gestalt” sözü “naxış” və ya “konfiqurasiya” kimi tərcümə edilə bilər.  Geştaltpsixoloqlar idrak proseslərinin eksperimental tədqiqinə xüsusi yer ayırırdılar. Geştalt psixologiya məktəbi şəxsiyyətin keyfiyyətləri və strukturunu eksperimental yolla öyrənmişdir.
Geştaltpsixologiyanın tanınmış nümayəndələrindən biri də Maks Vertqeymerdir (1880-1943). Universitet təhsilini başa vurduqdan sonra Vertqeymer Praqada və sonra Berlində fəlsəfəni öyrənir. Faşistlərin Almaniyada hakimiyyətə gəlməsindən sonra 1933-cü ildə ABŞ-a köçür. Vertqeymerin ilk işi görmə qavrayışına həsr olunur. O, taxistoskpoun köməyilə bir-birinin ardınca müxtəlif tezliklə 2 qıcıqlandırıcının (xətti və əyri) təsirini öyrənir. Qıcıqlandırıcılar arasında fasilə çox olanda sınaq olunan şəxs onu ardıcıl, fasilə az olduqda isə tam kimi qavrayır.
Geştaltpsixologiyanın digər bir görkəmli nümayəndəsi K.Koffka (1886-1941) uşağın ətraf mühiti necə qavradığını və davranışının ondan asılılığını öyrənir. Koffkaya görə, psixi inkişaf prosesi 2 paralel prosesdən – yetkinləşmə və təlimdən asılıdır. O göstərirdi ki, bu proseslər bir-birindən asılı deyil. Koffkanın tədqiqatları göstərdi ki, uşaq doğularkən xarici mühiti dumanlı və obyektə adekvat olmayan şəkildə qavrayır. Çağa insan surətini dumanlı qavrayır. Səs, sifət, saç, hərəkət geştaltları tədricən qavranılır. Yalnız 6 aylıqdan sonra dumanlı surətlər tədricən aydınlaşır.
Koffkanın tədqiqatları göstərdi ki, rəng qavrayışı da tədricən inkişaf edir. Çağa ətrafdakı əşyaları bir rəngdə görür. Bununla belə, rəngsiz əşyalar fon kimi, rənglilər isə fiqur kimi qavranılır. Tədricən əşyalar isti və soyuq kimi qavranılır. Məsələn bu zaman  uşaqlar sarı və qırmızı rəngi isti, yaşıl və boz rəngi soyuq kimi dərk edirlər.
Oxşar tədqiqatlar digər tanınmış bir alim V.Keler (1887-1967) intellektual inkişaf üzərində aparır. Keller uşaqlarda təfəkkür prosesinin tədqiqi ilə bağlı çoxsaylı eksperimentlər aparır. Eksperimentlər zamanı o, psixi inkişaf və təlimin də rolunu müəyyənləşdirdi.
XX əsr psixoloqları içərisində məşhur psixoloq Kurt Levinin (1890-1947) xüsusi yeri vardır. Münxen və Berlin Universitetlərində təhsilini başa vurduqdan sonra, 1914-cü ildə K.Levin doktorluq dərəcəsi alır. O, şəxsiyyət problemini öyrənir. ABŞ-a emiqrasiya etdikdən sonra Levin Stanford və Kornel Universitetlərində dərs deyir. 1945-ci ildən isə Massaçuset Texnologiya İnstitutunun nəzdindəki Qrup dinamikası üzrə Tədqiqat Mərkəzinə rəhbərlik edir. Baxmayaraq ki, K.Levin cəmisi 3 il Mərkəzin direktoru olub. K.Levin öz nəzəriyyəsini “Psixoloji sahə nəzəriyyəsi” adlandırmışdır.
Gestalt psixologiyası tarixdə zehni fəaliyyətin öyrənilməsinə humanist bir baxış bəxş edən ilk axın idi. O ana qədər psixologiya insan təcrübəsini tamamilə elmi bir nöqteyi-nəzərdən öyrənməyə çalışdı, beləliklə yaşana bilmədiyi bir çox hadisəni kənara qoydu.
Gestalt psixoloqları, bütün nəzəriyyələrinin formalaşdırılmasında onlara rəhbərlik edən bir sıra nəzəri prinsiplər hazırladılar. Ən əsası bütövlük prinsipi və psixofizik izomorfizm prinsipi idi.
Bütövlük prinsipi şüurlu təcrübənin qlobal miqyasda nəzərə alınması lazım olduğunu bildirir, çünki bütün elementlərin cəmi onun ayrı hissələrinin dəstindən çoxdur. Beləliklə, bir sıra elementlər içərisində “fövqəladə xüsusiyyətlər” deyilənlər meydana çıxır ki, bütün hissələr olmadığı təqdirdə müşahidə edilə bilməz.
Digər tərəfdən psixofizik izomorfizm prinsipi şüurlu təcrübə ilə beyin fəaliyyəti arasında birbaşa əlaqə olduğunu iddia etdi. Beləliklə, qarşılaşdığımız hər bir qavrayış hadisəsi üçün bir sıra müşayiət olunan beyin fəaliyyətini tapmaq imkanını yaradırdı.
Beləliklə, geştaltpsixoloqların tədqiqatları yaradıcı təfəkkürdən tutmuş şəxsiyyətin fəallığı kimi çoxsaylı problemləri əhatə edir. Psixikanın öyrənilməsi qavrayışın, təfəkkürün, şəxsiyyətin inkişaf qanunauyğunluqlarını, onların əsaslı fərqini müəyyənləşdirmək imkanı verdi. Onların eksperimental yolla aldıqları nəticələr bu gün də aktual olaraq qalır.

YAZAR: Əliyeva Zenfira

 

HƏMÇİNİN BAX: Psixoloji cins və bioloji cins nədir?

HƏMÇİNİN BAX: https://tehsilim.org/mekteblerde-bufetlerin-faliyyetine-dair-telebler-melum-olub/

HƏMÇİNİN BAX: https://turaz.org/genclerin-xarici-olkelerde-ali-tehsil-almalarina-dair-dovlet-proqrami-hazirlanacaq-serencam/