Ekoloji mühit

Ekoloji mühit nədir? Tərifi və nümunə:

Ekoloji mühit termini bir növün ekosistemdəki rolunu təsvir edir. Tez-tez bir növün fəaliyyəti də yaşayış yerində tətbiq etdiyi şəkildə istifadə olunur. Buna görə termin, növlər və ətraf mühit arasındakı funksional amillərə aiddir, buna görə biotop ilə qarışdırılmamalıdır. Bir biotop yalnız canlı varlığı olmayan bir yaşayış yerini təsvir edərkən, ekoloji mühit növlərə təsir edən biotik və abiotik ətraf mühit amillərinin qarşılıqlı təsir kompleksindən ibarətdir.

Əsas və həqiqi mühit:

Ekologiyada, bir növün cinsi güc amili əsas və həqiqi boşluqları ayırmaq üçün istifadə edilə bilər.

Əsas ekoloji mühit:

Bu fizioloji potensiala bərabərdir, yəni spesifik rəqabət etmədən müvafiq növlərin optimal yaşayış yeridir. Bununla yanaşı, fundamental mühit daha çox nəzəri bir quruluşdur, çünki ekosistemdə heç vaxt 100% rəqib olmayan bir növ olmur, buna görə də fundamental ekoloji mühit yalnız təcrid olunmuş laboratoriya şəraitində müəyyən edilə bilər.

Həqiqi ekoloji mühit:

Növün ekoloji potensialına, yəni bütün biotik və abiotik ətraf mühit amilləri daxil olmaqla təbiətdəki faktiki şəraitə uyğundur. Əsl mühit həmişə fundamental mühitdən daha kiçikdir, çünki bir növün potensialı real rəqabət şəraitində yüksək dərəcədə əziyyət çəkir. Təbii ekosistemlərdə bununlada yalnız ekoloji boşluqlara rast gəlinir.

Ekoloji mövqe

Ekoloji mövqe termini tez-tez ekoloji mühitlə əlaqədar olaraq istifadə olunur. Ekoloji mövqe, ona tətbiq olunan bütün ekoloji amillərin cəmindən ibarətdir. Ekoloji mövqe heyvan və bitki növləri (yuva) ilə doldurula bilər. Bu nümunə bunu açıqca göstərir: Vadden dənizi ekosistemində ilbizlər (səthdən təxminən 2 sm aşağı), anadonta (səthdən təxminən 5 sm aşağı) və qurdlar (səthdən təxminən 10 sm aşağı) palçıqlarda yaşayır. Üçü də quşlar üçün mümkün qidadır. Bu, üç ekoloji yazı ilə nəticələnir:

(1) Wadden Dəniz yaşayış yerində  yemək kimi ilbizlər yeyən qısamüddət yaşayan Gaga quşları yerləşir

(2) Wadden Dəniz yaşayış yerində  qida kimi anadonta yeyən çoxda uzunmüddət yaşamayan  Gaga quşları yerləşir

(3) Wadden Dəniz yaşayış yerində qida kimi qurdlar yeyən uzunmüddət yaşayan Gaga quşları yerləşir.

Bir quş növünün yuvası ekoloji mövqe tutduqda, ekoloji bir yerdən danışılır. Rəqabətdən kənarlaşdırma prinsipi tətbiq olunduğu üçün bu üç mövqedən hər biri yalnız ən çox bir növ quş tuta bilər. Birdən çox növ ekoloji yuva uğrunda yarışırsa, iki növdən biri uzun müddət üstünlük təşkil edəcək və digər növləri təcrid olunacaq. Daha aşağı növ ya ərazidən qovulur, ya da məhv olur, ya da ən rəqabətçi bir növ olduğu digər bir ekoloji mühit tutmağı bacarır (mühit vasitəsilə rəqabətin qarşısını almaq). Məsələn, nümunədəki ekoloji mövqe (1) üçün daha rəqabətli növlərdən daha aşağı olan bir quş növü, ekoloji mövqe (2) götürə bilər, halbuki bu boş deyil və quş növləri mühiti doldurmaq üçün müvafiq dəyişkənliyə uyğunlaşır .Ekoloji mühit bu nümunədə göstəriləndən daha mürəkkəbdir. Burada bir çox amil mühüm rol oynayır: gündüz / gecə, yuvaqurma davranışı, cütləşmə vaxtı, temperatur, hava, yırtıcılar, qida təchizatı, parazitlər və daha çox.

Xülasə:

Ekoloji mühit, bir növ üzərində hərəkət edən müvafiq abiotik və biotik ətraf mühit amillərinin məcmusu olaraq başa düşülür.

Əsas və həqiqi ekoloji mühit arasında fərq qoyulur. Birincisi fizioloji potensiala uyğundur və yalnız laboratoriya şəraitində simulyasiya edilə bilər. Sonuncu ekoloji potensialla üst-üstə düşür və əslində təbiətdə baş verən ekoloji mühitin  “formaları”dır.

Bir ekosistemdə canlı varlıqlar tərəfindən işğal edilə bilən ekoloji mövqelər mövcuddur. Bir növün ekoloji mövqedə yuva qurduğu nöqtədən, ekoloji bir yerdən danışılır.

Yazar: Şəbnəm Yusubova

həmçinin bax: Y xromosomu – bilinməyənlər

https://tehsilim.org/category/t%c9%99hsil-mu%c9%99ssis%c9%99l%c9%99ri/