DNT-nin replikasiyası.

DNT-nin replikasiyası onun ikiləşməsidir.Yəni DNT molekulunun öz kopyasını yaratmaq qabiliyyəti. Bu onun molekul quruluşunun özünəməxsusluğu ilə əlaqədərdir. DNT replikasiyasının (Reduplikasiya) üsulunu yarımkonservativ adlandırmaq olar, çünki hər yeni molekulda bir zəncir ana zəncir, digəri isə qız zəncirdir.

Hüceyrənin fərdi inkişafının müəyyən  dövründə  xüsusən  mitoz  bölünməsindən  öncə hüceyrə tsiklinin S fazasında DNT molekulu ikiləşir yəni replikasiya  olunur.  Bu  zaman  DNT  molekulunun  ikiqat zənciri  replikasiya  başlanğıcı  adlanan  nahiyələrdən helikaza  fermentinin  iştirakı  ilə  açılmağa  başlayır.  DNT zənciri  açıldıqda  boş  qalan  hər  bir  zəncir  matrisa  kimi istifadə  olunaraq,  komplementarlıq  prinsipinə  tam  uyğun olaraq,  DNT-polimerazaların  və  bir  sıra  başqa  zülalların (və  fermentləin)  köməyi  ilə    yeni  zəncir  yığılır.  Belə  ki, hər bir adenin qarşısında timin, quanin qarşısında sitozin yığılır.  Nəticədə  bir  DNT  molekulu  əvəzinə    tamamilə  əvvəlki  nukleotid  tərkibinə    malik  iki  “qız    DNT” molekulları  yaranır.  DNT-nin  yeni  əmələ  gəlmiş  hər  bir molekulunda    zəncirin  biri  əvvəlki    molekulundan  götürülür,  digəri    isə  yenidən  sintez  olunur.  DNT-nin sintezi  fermentativ  prosesdir.  DNT  ancaq  nukleotidlərin yerləşməsi  ardıcıllığını  verir,  replikasiya    prosesini    isə zülal-ferment yerinə yetirir. Fərz edilir ki, ferment elə bir DNT-nin  uzun  molekulu  boyunca    onun  bir  ucundan  o birinə    doğru  sürünür  və  özündən  arxada    iki  eyni  DNT molekulu qoyur. Hüceyrədə xromosomların ikiləşməsinin əsasında DNT-nin ikiləşməsi durur. İkiləşmiş xromosomlar qız hüceyrələrə bölüşməklə DNT üzərindəki irsi informasiyaları da qız hüceyrələrinə daşıyırlar. Elə ona görə  də  DNT-yə  hüceyrənin  irsiyyət  molekulu,  irsiyyət  daşıyıcısı deyilir.  DNT-hüceyrədə  olan  bütün  kimyəvi    birləşmələrdən bir  də  onunla  fərqlənir  ki,  DNT-nin  hüceyrədə  miqdarı  həmişə  sabit  qalır.  Hüceyrədə  olan  molekullar  içərisində  DNT yeganə  molekuldur ki, bütün fərdi inkişaf dövründə normal  şəraitdəbir  qayda  olaraq dəyişilmir  (normada qalır).

DNT  replikasiyası  DNT-nin  Uotson  Krik  modelinə tam  müvafiqdir  və  bu  modelə  görə    DNT-nin  fiziki-kimyəvi  və  bioloji  xüsusiyyətlərini,  xüsusən  də hüceyrənin bölünməsi və proliferasiyası mexanizmini izah etmək mümkün olmuşdur. Uotson-Krik modelinin əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

  1. Hər DNT  molekulu  iki  uzun  antiparalel  cütləşmiş polinukleotid    zəncirindən  ibarət  olub,  mərkəzi  ox ətrafında burulmuş ikiqat spiral əmələ gətirir.
  2. Hər bir  nukleotid  spiralın  oxuna  perpendikulyar səthdə yerləşir.
  3. Zəncirlərdən hər  biri  digəri  ilə  hidrogen  rabitələri ilə birləşir.
  4. Nukleotidlərin birləşməsi    yüksək  dərəcədə spesifikdir komponentlərinin (hissələri) arasındakı məsafə 11 A-dir.
  5. Zəncirlərdən birinin  nukleotidlərinin  ardıcıllığı digər zəncirin nukleotidlərinin ardıcıllığını müəyyən edir.

Eukariot hüceyrələrdə DNT-nin replikasiyası mitoz və ya meyoz bölünməyə hazırlaşan hüceyrələrin DNT-də baş verir.Eukariotlar prokariotlara baxdıqda onların tərkibində daha çox zülal var.Buna görədə eukariotlarda replikasiya daha mürəkkəb gedir.Lakin ümumi olaraq baxdıqda ikisindədə eyni mexanizmlə gedir bu proses. Prokariotlarda və eukariotlarda DNT-nin replikasiyasının sürəti fərqlidir. Bakteriyalarda bu proses təxminən dəqiqədə 30 mkm təşkil edir. Eukariotlarda replikasiya nisbətən yavaş gedir. ukariotlarda və prokariotlarda DNT-nin replikasiyası zamanı baş verən molekulyar bioloji proseslər əsasən oxşardır. Əgər bakterial xromosomda replikasiya vahidi – replikon varsa, o zaman eukariot xromosomlarında da DNT replikasiyası üçün ayrı-ayrı replikon ardıcıllığı mövcuddur. Eukariot xromosomlarında hər an bir-birindən asılı olmadan replikasiya çəngəlləri çoxluğu hərəkətə başlaya bilər. Replikasiyaçəngəlinin hərəkəti ya əks istiqamətdə hərəkət edən çəngəllə toqquşduqda və ya xromosomun sonuna çatdığı zaman dayana bilər. Nəticədə xromosomun bütün DNT-si qısa bir vaxtda replikasiyaya uğrayır.

 

YAZAR: Əsədzadə Mahizər

 

Həmçinin bax: https://kafkazh.com/molekulyar-biologiyanin-esas-tedqiqat-modelleri/

Həmçinin bax: https://tehsilim.org/riyaziyyat-fenni-uzre-yeni-dersliyin-ferqli-cehetleri/