DİNAMİKA. Eynşteynin nisbilik nəzəriyyəsi. Lorens çevrilmələri

Eynşteynin nisbilik prinsipi yalnız mexaniki hadisələrə deyil, həm də elektrik, maqnit, işıq və s. hadisələri üçün ümumiləşdirilə bilər. Bu Eynşteynin ümumi nisbilik prinsipi adlanır. İşığın sürətinin müxtəlif üsullarla ölçülməsi ilə istənilən hesablama sistemində onun boşluqda c=3×108 m/san olması aydınlaşdırıldı. Bu, sürətlərin toplanma qanununa ziddir.

Qaliley çevrilmələri də bu baxımdan düz olmayacaqdır. Belə əksliyi Eynşteyn çevrilmələrində zamanın və iki nöqtə arasında məsafənin mütləq qəbul edilməsi ilə əlaqələndirmişdir. Bu əsasda 1905-ci ildə Eynşteyn xüsusi nisbilik nəzəriyyəsini yaratmışdır. Nisbilik nəzəriyyəsi isbatı olmayan 2 mühakimə – postulat üzərində qurulur.

  1. Təbiətin bütün hadisələri istənilən inersial sistemdə eynidir, yəni inersial sistemlər eynihüquqludur.
  2. İşığın boşluqdakı c=3×108 m/san sürəti ən böyuk sürətdir və bütün inersal sistemlərdə eyni qiymətə malikdir.

Xüsusi nisbilik prinsipinə görə zamanın axını və düz xətt parçasının uzunluğu nisbidir, bir hesablama sistemindən digərinə keçdikdə dəyişməyə məruz qala bilər. Bu prinsip bir sistemdən digərinə keçdikdə sürətlərin torlanması və zamanın dəyişməsini yeni nəzəriyyə əsasında hesablanmasını tələb edir. 1904-cü ildə Lorents bir inersial hesablama sistemindən ona nəzərən V sürəti ilə hərəkət edən digər inersial hesablama sisteminə keçdikdə koordinatın və zamanın dəyişməsi üçün yeni düsturlar verdi:

1

Bu düsturlar Lorents çevrilmələri adlanır və V << c olduqda (1) Qaliley çevrilmələri ilə üst-üstə düşür. Beləliklə, Qaliley çevrilmələri və Nyuton mexanikası nisbətən kiçik sürətlərdə (u << c) doğrudur. Sistemin və ya cismin sürəti işıq surətinə yaxınlaşdıqda məkan və zaman anlayışlarında dəyişiklik əmələ gəlir. Lorents çevrilmələrindən istifadə etdikdə sürətlərin torlanma qanunu olur.

2

Bir hesablama sistemindən digərinə keçdikdə zamanın axması, eynizamanlılıq pozulur. Eyni bir A nöqtəsində baş verən (x1 = x1) müəyyən hadisənin davametmə vaxtı Q sistemində t = t2 -t1, Q¢ sistemində isə t0 = t2¢ -t1¢ olarsa, Lorents çevrilmələrindən istifadə edərək

3

zamanın nisbilik ifadəsini alarıq. (3) ifadəsinə görə hərəkət edən sistemlərdə vaxt sükunətdə olan sistemlərə nəzərən ləngiyir. Bu müddəa müasir fizikada öz təsdiqini tapmışdır. Yaşama müddəti kiçik olan zərrəcikləri sürətləndirərək onların «ömürlərini» xeyli artırmaq və onları ölçmək mümkündür. Beləliklə, Eynşteynin nisbilik nəzəriyyəsi daha ümumi məna daşıyaraq Qaliley prinsipinin xüsusi hal kimi kiçik sürətlər üçün doğru olmasını göstərmişdir.

Yazar: Mirpaşa Mahmud

həmçinin bax MEXANİKA
https://tehsilim.org/